Türkmen Milli Radio Saýt Saz-Sungaty "GUDRATLY OWAZ" -a hoş geldiňiz!

Türkmen Milli Radio Saýt Saz-Sungaty "GUDRATLY OWAZ" -a hoş geldiňiz! (ArhiwAş.Rad.Stan. Hus.Kär.)-Aşgabat - Link To: My PhD Materials

Türkmen Milli Radio Saýt Saz-Sungaty "GUDRATLY OWAZ" -a hoş geldiňiz! (ArhiwAş.Rad.Stan. Hus.Kär.)-Aşgabat - Link To: My PhD Materials

Bu Radio Saýt stansýa, Daşary Ýurtdaky Türkmenleriň Ruhy duýgularyny belende götermekde degerli Medeni çäredir! Ýaşasyn biziň Ruhy Medeniýetimizň çeşmeleri!

c).Öwlatlar hakda Süleỳman Bakyrgany ( Hekim ata ) :

Öwlatlar hakda aỳdylanda Mary welaỳatynda mowzeleỳi ỳerleşen Ýusup hoja Hemedanynyň/Ýusup baba/ ojagyndan keramat alan we Hojaahmat Ýasawynyň tarapyndan dördünji halypa hökmünde saỳlanan Hekim ata hakda durup geçmegi makul bilỳäris. Sebäbi Eỳran türkmensähralarynda metjit-hüjürelerde onuň eserini ürj edilip okalỳan sopylaryň biridir. Ol hakda dürli rowaỳatlara gabat gelỳäris .
"Onuň hakyky ady “Hekim ata” , “Süleỳman” bolup doly ady bolsa, “Süleỳman ibn-e Seljuk Ybraỳym ibn-e Süleỳman ibn-e Myratdyr”. Ol türkmenleriň ähli ata taỳpalarynyň arkasy bolup durỳar. Hekim Süleỳman atanyň 22-nji ata-babasy Osman Razyallahu anahuwa baryp ỳetỳär." [21]
 

* Şol eỳỳamlardan galan Hoja Ýusup babanyň ỳadigärlik (Türkmanistan)

Bu şahsyỳete köpçilikde Süleỳman ata, ỳa-da Hekim ata we eserlerinde bolsa, Gul Süleỳman, Süleỳman Bakyrgany, Hekim Süleỳman ỳa-da Hekimhoja Süleỳman ỳaly dürli lakam-tahalluslarda meşhur bolupdyr.
Ondan galan eserleriň birinde:

Fakyr halymny sorsalar,

Maňa haçnama berseler,
Meniň adymny sorsalar,

Süleỳman Bakyrgany.

Gul Süleỳman okagyl,

Diwanalar taryhyn,
Aryflaryň ỳolunda,

Bolgul Ozüň diwana.

Heỳ-heỳjaneỳ, heỳ-heỳjaneỳ.

... ỳaly setirler henize çenli türkmenlein dürli mynasybatlarynda "Zikir", "Küştdepdi" ỳa-da, aỳdym-saz görnüşde ỳerine ỳetirilỳär.
 “1950-nji ỳyl Yslambolda çap bolan Yslam enseklopediỳasynyň 1,5 tomunyň 101-nji sahypasynda onuň wepat bolan wagtyny 1166-1167 ỳagny Hojaahmet Ýasawynyň wepat bolan ỳylyny görkezỳär. Ýöne taryhçylaryň köpüsi 1186-1187-nji ỳyly takyk diỳip tassyklaýarlar.” [22]
“Mowlana Ali ibn-il Huseỳn Waez Kaşifi" öz ỳazan “Reşhat eỳnilhaỳat" atly eserinde Hekim atanyň mesgen tutan ỳeri Horezm bolup, şol ỳerde “Akgorgan” ỳagny Akgala atly öwülỳäde (mazarçylykda) jaỳlapdyrlar. Onuň mazary ol ỳerde meşhur öwülỳäleriň biri bolup durỳar.” [23]
Onuň mazaryny takyklaşdyrmak üçin, Orta aziỳada “Akgorgan” ady bilen iki ülke bar. Bu ülkeleriň biri Buhara bilen Owgan serhetleriniň ỳakynynda ỳerleşen Şirabat diỳlen gyşlakda ỳerleşỳär. Bu hakda Fransiỳaly syỳahatçy G. Kapus gerekli maglumatlary berỳär. [24]
Ýene-de bir maglumat boỳunça Gülça diỳlen ỳeriň Günorta-Gündogar tarapynda mangollaryň hanlyklarynyň gadymy merkezi bolan Tegeş çöllüginde, Gyrgyzlar tarapyndan oňa “Akgorgan - آق قورغان” diỳlen harabaçylyk bar. [25]
Aỳdylỳan rowaỳatlara görä, Hekim atanyň mazaryny Horezmde diỳip çaklaỳarlar. Şonuň üçin G. Kapusyň bellän ỳeri hakykata ỳakyn bolmaly diỳlip çak edilỳär. [26]

Taryhçy Haýritdin Hojaniýazy - Horezm gazuw agtaryşynda

Umuman öwlatlaryň ỳerleşen öwülỳälerine “Akgorgan” ya-da “Aktorbat” diỳipdirler.
“Resaleỳe Hekim ata” adyndaky eserde, onuň mazary 40 ỳyl suwuň astynda galypdyr. Soň Hoja Jelaletdin diỳlen bir şahsyỳet ony tapypdyr. Bartold “Türkistannama” atly kitabynda Hekim atanyň guburyny häzirki Goňrat (Kungrad) diỳlen ỳerde diỳip belleỳärler.
Bartold beỳleki bir eserinde “Türkistanda Gürgenç diỳlen mekanyň suwa gark bolandygy barada maglumat berỳär. Şonuň Gürgençden başga-da derỳanyň Günbatar-Günorta gyralaryny ỳagny Hezar äsp ỳa-da koňratyň ỳanynda ỳerleşen Hekim atanyň gubury hem suwa gark bolỳar-diỳip belleỳär”. [27]
“Resaleỳe Hekim ata” eserinde görkezilşine görä, Hojaahmat Ýasawy, Hekim atada has görnükli ukyp görneni sebäpli ony halypa hökmünde Ýasawyỳe tarykatyny ỳaỳratmak üçin türküstanyň gündogar ülkelerine ỳollaỳar. Hojaahmat Ýasawy ony çagyryp şeỳle diỳỳär : “-Daňa ỳakyn bir düỳe seniň ỳanyňa geler.
Oňa münüp ỳola düş, düỳe haỳsy bir mekanda dursa, şol ỳeri ỳurt tutun!” Daň mahaly Hekim atanyň düỳesi geldi. Ol düỳä münüp ürşmesini göỳberdi. Düỳe Gündogara tarap ỳola düşdi. Ol düỳe Amy derỳadan geçip Horezmde “Binowa arkasy” diỳlen ỳlen erde durỳar. Hekim ata düỳäni her nähili ỳöretjek bolsa-da, ol ỳöremeỳär. Gaỳta düỳe seslenip bagyrỳar. Şonuň üçin ol mekan “Bakyrgan” adyna meşhur bolỳar. [28]
Onuň uỳỳan piri Hojaahmet Ýasawy, Ýasawyỳe aryfçylygynyň tarykat ỳolunyň göz başydyr. Hekim ata çagalykdan Hojaahmadyň ỳanynda terbiỳe alyp, Ýasawyỳe tarykatynyň dördünji halypasydyr. Ýasawyň dördünji halypasydyr. Ýasawye tarykaty Nagyşbendiỳe tarykatyndan 11 asyr öň döreỳär. Soňlarda Ýasawyỳe tarykatyň pirleriniň köpi türkmen - türk dilli halklardan çykypdyr. [29]
Hojaahmat Ýasawy hem öz nobatynda halypalyk hyrkasyny onuň göwni röwşen piri Ýusup babadan alyp, din ojagynda oturypdyr.
Hekim atanyň saỳlan halypalarynyň arasynda Zengi ata (Zeňňi baba) meşhurdyr. Zeňňi baba Taşkendiň daglarynda sygyr çopan bolupdyr. Ol Hekim atanyň dünỳäden ötendigini eşidip Horezme gelỳär. Onuň guburyna sygynyp dileg etỳär. Bir näçe wagtdan soň Hekim atanyň öz wesỳeti boỳunça onuň maşgalasy “Änber ene” bilen durmuş gurỳar.
“Reşhat eỳn il-haỳat” kitabynda görkezilşi ỳaly: “Onuň dogylan we mesgen tutan mekany Şaş welaỳaty bolupdyr. Onuň guburyna sygynanlar öz maksat-myratlaryna ỳetipdirler. Ol Baba Arslan piriň neberesi we Täçhoja piriň hem oglydyr. [30]”
Onuň maşgalasy hem Budak (Pudak) hanyň gyzy (Mozzäker ehbab kitabynda Bugra hanyň gyzy) diỳip ỳazylypdyr. [31]
“Resalaỳe Hekim ata” eserinde ỳazylyşyna görä Änber (Ämmer) eneden Mahmut hoja, Asgar hoja, Hopby hoja atly üç perzendi galypdyr. [32]
 

Amy Derýa

Ýene-de “Ata türkmenleriň şejerenamasy” diỳen eserde onuň dört perzendi bolupdyr diỳlip olara Goçgar hoja (Goçgar ata) hem goşulỳar. Änber enäniň Zeňňi babadan hem bir näçe oglany galypdyr. Olar hem ulyma-öwlatlardan bolupdyrlar. [33]
Hekim ata Demirgazyk türk-türkmenleriniň arasynda keramatly aryflykdan öteri din ugrunda şahyrçylyk hem edipdir. Ol öz piri Hojaahmet Ýasawynyň ỳolunda “Hikmet” stilde şygyr aỳdypdyr.
Türkmenleriň öňki mekdephanalarynda (Hüjreler) sapak predmeti hökmünde hem golỳazmada neşir edere nusga kitaplaryň hatarynda Hekim atadan bäri, “Bakyrgan kitaby”, “Ahyrzaman kitaby”, “Hezret Merỳem kitaby” we ỳene-de bi näçe şygyrlar ỳaly eserleri peỳdalanylypdyr.
Ýatlanan eserlerde Bakyrgan kitabynyň dürli nusgalary türk dilli milletleriň arasynda giňden ỳaỳrapdyr. Bu eser ilkinji gezek 1846-njy ỳylda Gazagystanyň Kazan şäherinde çap edilỳär. Ol 14 sany şahyryň goşgularyndan ybarat bolỳar. Onda 125 şygyr bilen 8 sany manzum hekaỳalar bar. Şolaryň arasynda 44 sany goşgy Hekim Süleỳman atadan, 21 goşgy Şemsetdin, 19 goşgy Ygaỳi, 13 goşgy Obeỳdi, 12 goşgy Hojaahmet Ýasawy, 4 goşgy Şeripden, 4 goşgy Hudadatdan hem-de Şeỳhudy, Gazzaly Şihi, Fakyry, Kasym we Garyby ỳaly şahyr-aryplaryň hersiniň 1-2 sany eserleri bilen, goşgy görnüşde mazmunlaşỳar. Soňundan 8 mazmun hekaỳa; olardan 3 hekaỳa Şemsetdinden, 2 hekaỳa Hekim atadan, Bir hekaỳa Obeỳdulla, bir hekaỳa Hytaỳydan we ỳene-de bir sany awtory näbelli goşgy, ony hem Hekim atadan diỳip çaklanylỳar. Bakygran kitaby 1857-1877-1903-nji ỳyllarda Kazan şäherinde çap bolỳar.
Hekim atanyň döwründe “Ahyrzaman” diỳlen kitaby düzülỳär. Bu kitap “Tagy ajap kitaby” ady bilen “Behr-e hizzej” galypda dörtmelerden doly 16 sahypa, 1847-nji ỳylda Kaza şäherinde çap edilỳär. Bu kitapda kyỳamatdan gysga teswir görkezilip, käbir dörejek hadysalaryň anyk wagtyny görkezmekde gürrüň gidỳär.

Amy Derýanyň joşýan möwsümleri

Kitaplaryň arasynda “Hezreti Merỳem” diỳlen kitap uly göwrümli “bähri medid” galypda goşulan goşgular bilen, 1878-nji ỳylda Kazan şäherinde çapa berilỳär. 1895-nji ỳylda S. M. Matwiỳew, bu eseri "Orta Azianyň derwüşler tegelenşiginde - jähr ", hökmünde köpçülikleỳin okalypdyr” -diỳip belleỳär. Onda Hezret-e Merỳemiň hekaỳasy owadan dramada suratlanyp gidỳär.
Şol döwür resalalarynyň arasynda Hekim atanyň resalasy has ähmiỳetli okalypdyr. Şonuň ỳaly rowaỳatlar köp asyrlap demirgazyk türkileri, hamana Gyrgyzlaryň arasynda has giňden ỳaỳrapdyr. Bu eser boỳdan-baş legenda görnüşde we Hekim ata hakdaky rowaỳatlardan ybarat bolỳar.
Bu legendalara yslam sufistleri “Öwülỳäleriň keramaty” -diỳip düşünỳärler. Bu eserde Hekim atanyň durmuşy hakda maglumat berilỳär. Mysal üçin, şu aşakdaky rowaỳatda şeỳle görkezilỳär: “Ol çaga mahalynda mekdephananyň beỳleki çagalaryna görä, kurhany boỳnundan gyssyrmaỳardy. Ol kurhany başynda saklap hormatly göterỳärdi. Okuw sapagy gutaran mahalynda mekdephanadan yzlaỳyn ỳüzi mekdephana tarap daşary çykỳardy.” Elbetde şol edep-ekram türkmenleriň mollalarynda köplenç bolupdyr.
Günlerde bir gün Hojaahmet Ýasawy metjidiň gapysynda oturan mahaly, bu çaganyň beỳle bolşundan örän hoşhal bolỳar. Onuň ene-atasynyň razylygy bilen okuw terbiỳesini öz üstüne alỳar. Süleỳman 15 ỳaşlykdan Hojaahmedyň müdiri bolỳar. Bir gün Hyzyr aleỳhussalam Hojaahmetlerde myhmançylykda bolỳar. Hojaahmet çagalary odun getirmäge iberipdir.
Çagalar gaỳdyp gelşin güỳçli ỳagyş ỳagyp olaryň odunlary öl bolupdyr. Getirilen odunlaryň arasynda Süleỳmanyň oduny gurak galypdyr. Ol öz eşigini odunyň daşyna orap, öl bolmakdan saklapdyr. Şonda Hyzyr ata oňa “Hekim” diỳlen lakamy beripdir. Soň türkmen däbini eỳerip agzyna tüweläpdir. (Bu yrym türkmen taỳpa-tirelerinde bolupdyr. Taỳpa-tireleriň içinde haỳsydyr bir ỳaşyulylaryň biri çagany tüwelemek bilen özündäki bolan keramaty oňa geçirdigi diỳip düşünipdirler). Hyzyr ata bu sahnanyň şaýady bolan halatynda şeỳle diỳipdir: “-Hudaỳa! bu çaga paỳz ỳagdyr!”. Hekim atanyň göwni paỳzdan dolupdyr. Şonda Hekim ata şu aşakdaky bent goşgyny aỳdypdyr.:

Eski üski burkym bar,
Saryk sarsak görküm bar,
Şyỳhym ututga izse,
Barmaska ne erkim bar.

Heỳ-heỳjaneỳ, heỳ-heỳjaneỳ. ...

******

Atalaryň, Ýusup baba atadan Şyỳh Jemaletdin Buhariỳe çenli nesilleriň şejerenamasy şu aşakdaky tablisiada görkezilỳär.[34]

Atalaryň, Ýusup baba atadan Şyỳh Jemaletdin Buhariỳe çenli nesilleriň şejerenamasy

Kähalatlarda türkmenleriň arasyna goňşy milletler ỳa-da tireler bilen agzalylyk düşen mahallarynda olaryň arasynda parahatçylyk döretmekde ỳatlanan dört topar öwlatlar syỳasy-jemgyỳetçilik rol alyp barypdyrlar. Ähli türkmenler olaryň töwellasyny alypdyrlar. Sebäbi olar bilen ỳagy bolmaklygyň ỳaman netijesi bolar diỳip düşünipdirler. Şonuň üçin bu dört toparyň agzalary biri-birine garşy duran toparlaryň aralaryna aňsatlyk bilen töwellaçylyk edipdirler. Kähalatlarda talaňçylar tarapyndan talanan mallary hem alyp eỳelerine gowşuryp bilipdirler. Şonuň üçin öwlatlar agzyalalşan taraplaryň arasynda syỳasy taỳdan örän ähmiỳetli rol alyp barypdyrlar.
Umuman Etrek-Gürgen türkmenleriniň arasynda ulyma-ruhanylaryň ähmiỳeti türkmen jemgyỳetçiligini şerigat kanunlary boỳunça alyp barmaklykda-da esasy rol oỳnapdyrlar. Daşky ỳurtlardan Türkmensära syỳahata gelen syỳahatçylar bu barada dürli pikirler hem garaỳyşlar ỳaỳradypdyrlar. Şolaryň arasynda belli syỳahatçy A. Wamberi hakda “Gyzyl Ependi” diỳlen bir rowaỳat hem bar.

* Orta asyrlardan (XIV-XV aa.) Türkmen döwleti Garagoỳunlylar

nesilşalygy tarapyndan bina edilen Töwrizdäki Gok mesjid

“Etrek-Gürgen türkmenleri bilen Osmanly türkmenleriň arasynda gadymdan bäri hemişe gatnaşyk bolup durupdyr. A. Wamberi türk dili bilen arap dilini örän oňat bilip öwrenip sünni musulmanlaryň däp-düzgünlerini çuňňur öwrenen syahatçylaryň biridir. Ol türkmenleriň gadymy oturumlaşan ỳeri bolan Kümüşdepe şäherine gelip metjitde türk ruhanysy hökmünde ençeme wagtlap ymamlyk edipdir.
(Elbetde A.Wamberiniň dini hristiỳan dini; ol musulman dinini kabul etmeỳär). Günlerde bir gün Gyzyl Ependi metjide giren mahaly birinji sag aỳagy bilen metjide giripdir. Mesjide girmek hem ilki haỳsy aỳak bilen işikden basmak barada ol ỳerde dini däp-dessur hökmünde hemmelere öwredilỳär. Şonuň üçin bir türkmeniň ünsi oňa düşüp munuň musulman däldigini açypdyrlar. A. Wamberi gaty gynlyk bilen ol jemgyỳetiň elinden özüni halas edipdir”. [35]
Etrek-Gürgen türkmenleriniň arasynda metjide girilen mahaly ilki çep aỳagyň bilen girmegiň garaỳyşy “Ýykylsagam ỳüregim metjide düşsün”, metjitden çykan mahalyň sag aỳagyň bilen çykmagyň sebäbi “Ýykylsam ỳüregim metjitde galsyn” – diỳlen düşünje bar.
Soňlarda A. Wamberi Kümüşdepäniň ulymalaryna 50 günlik namazlaryny halallamak üçin şonça gün namaz okamalydyklaryny habar ỳollaỳar. ... Dowamy

-------\ Edebiýat we çykgytlar: /

5. Öwlat:

Türkmenler yslam dinini kabul edenlerinden soñ araplaryñ arasynda dört çaryỳarlara degişli nesilleri türkmensähralaryna gelip siňipdirler. Olar türkmen medeniỳetini kabul etmek bilen yslam dinini ỳaỳratmakda esasy rol alyp barypdyrlar. Öwlatlar diñe türkmenleriñ arasynda däl-de, eỳsem beỳleki musulmanlaryñ arasynda-da has hormatly seredilipdir. Türkmen taỳpa-tireleriniñ arasyna agzalalyk düşen ỳagdaỳlarda araçy, töwellaçy bolup gatnaşypdyrlar.

Öwlatlaryñ türkmen şejerenamasyna atlary girmeỳär. Olary türkmenleriñ şerif taỳpalary hökmünde sylaglanỳarlar. Olar Hoja, Seỳt, Şih, Magtym, Ata diỳlip bäş at bilen saỳlanỳarlar. Seỳt bilen Hoja taỳpalary pygamber aleỳhussalamyñ öwlatlaryndan örňäp gelỳärler. Ýagny Hezret Aly kelamyllah-o wajha-nyñ nebereleridir. Şih taỳpalary bolsa, Hezret Abubekir sitdik razyallah-o anaho-nyñ öwlatlarydyr.

“Öwlatlaryñ şejerenamasyny aşakdaky çyzuwda Nuh pygammerden bäri görkezilỳär.” 18

Magtym (Mahtum) taỳpalary Hezret Omar razyallah-o anaho-nyñ öwlatlarydyr. Ata taỳpalary bolsa, Hezret Osman razyallah-o anaho-nyñ öwlatydyr[19]
“Hoja taỳpalary XII tirä bölünip aşakdaky şahalardan ybarat:
1. Berdili,
2. Jemhur,
3. Gymylan,
4. Şagla,
5. Geçi aỳak,
6. Alañlar,
7. Göttikmeliler,
8. Baỳtally,
9. Tat,
10. Peder köş,
11. Garalar,
12. Geçilije,
... - diỳilip türkmenleriñ arasyndaky tirelere bölünipdirler”.[20] 

* Öwlatlaryň köpüsi Köneürgençde ỳerleşipdir

Eỳrandaky türkmenler olara hormatsyzlyk bolaỳmasyn diỳip guda-garyndaş hem bolmaỳarlar. Ýagny olardan gyz alyp gyz bermeỳärler. Şeỳle nakyl hem bar: “Mollaly oba musulman, Hojaly oba kapyr”. Ýagny obanyñ içinde Hoja bar bolsa, adamlar ỳuwaş-ỳuwaşdan oña öwrenişip hormatsyzlyk etmäge sebäp bolar, diỳlip çekinipdirler. Olary horlamak we bihormatçylyk etmek ỳagny olaryñ ata-babalaryny ynjatmak diỳip düşünipdirler. Ýene-de bir nakylda “Hoja, ỳangapdalda sataş!” -diỳipdirler. Ýagny olar bilen diñe salamlaşyp öte geçmeli. Pygamber hudaỳyñ dilinden bolan nakylda “Hudaỳlykly hojany, hudaỳ üçin sylamaly, Erbet bolsa, meniñ üçin sylamaly! ”. ... Dowamy

4. Işan:

Nagyşbendiniỳe tarykatyñ sopy wekillerine “Işan” diỳipdirler. Işanlar sopyçylyk bilen meşgullanyp dini däpleri we sünnetleri berjaỳ edỳärler. Olar Türkmensährada hormatly şahsyỳetler hasaplanỳar. Hepdäniñ her penşembe we jumga günleri ylahyỳet ylymlaryny öwrenmek üçin mesjitlere ỳygnanyşỳarlar.
“Olar Abd al-Halyk Gijduwanynyň ýoly bilen Hoja Ahmet Yasawynyň ýollaryny esas edinip, jemi 11 düzgünden ybarat derwüşçiligiň täze ýoluny döredipdir. Halk arasynda onuň gudraty barada birnäçe rowaýatlar bar. Bu gudratly piriň gubyrynyň üstünde 1544-nji ýylda Şeýbanylar şanesliniň hany guburhana (mowzoleý) gurdyrýar. Tiz wagtdan bu ýer zyýarathana öwrülýär. Onuň gubryna üç gezek zyýarat etmegiň özi bir gezek Mekgä gidip, hajy bolmak bilen barabar diýen ynanç ýaýrapdyr.
Nagyşbendiçilik wagtyň geçmegi bilen Müsürden Indoneziýa, Kawkazdan Hindistanyň demirgazyk çäklerine çenli, musulman dünýäsinde giň ýaýran sopuçylyk ýörelgeleriniň birine öwrülipdir. Nagyşbendiçiligiň Türkmenistanda has täsirli, tarapdarlarynyň köp bolandygy barada maglumatlar köp gabat gelýär. Araly işanyň, Zynharynyň, Seýdiniň, Magtymguly atamyzyň ak pata almak üçin huzuryna baranlary -Nyýazguly halypa (1821-nji ýylda ýogalan) nagyşbendiçilik ýolunyň görnükli pirleriniň soňkylarynyň biridir. Nagyşbendiçilik Abdyrahman Jamy, Nowaýy, Ahmet Ýasawy, Azady, Magtymguly, Andalyp, Şeýdaýy we Talyby ýaly Gündogaryň beýik şahslarynyň birnäçesiniň döredijiligine täsir edipdir. Magtymguly: Bir gije ýatyrdym, şa Nagyşbendi,Keremi joş eýläp, bir nan getirdi. Sag elinde bada-gülgün şeraby, Sol elinde täze bürýan getirdi. diýmek bilen Nagyşbendi ýolundan taglym alandygyny aýdýar.” [Web Resource]
Işanlar her gije ỳassy namazy okanlaryndan soñ ỳygnanyşyp sopyçylyk tarykatyny berjaỳ edỳärler. Kä halatlarda türkmenler olara tebiplik derejesine çenli ynanypdyrlar. Çagalar näköklän mahallarynda işanlaryñ ỳanyna alyp baryp näkök çaga dem saldyrypdyrlar. Olar keramatly adam hökmünde saỳlanypdyrlar. Günorta-Günbatar türkmenleriñ arasynda işanlar hakda dürli rowaỳatlar hem aỳdylỳar. Çaga dogurup bilmeỳän durmuşly maşgalalar olara ỳykylmagy bilen şypa tapan az bolmandyr. Türkmenler işan we öwlatlar aradan çykandan soñ jaỳlanlarynda üstüne günmez dikeldip mowzeleỳ gurmak däbi bilen olary hormatlapdyrlar. Türkmen zenan maşgalalary oña zyỳarata gidipdirler. Rowaỳatlaryñ arasynda Kümüsdepe-Esenguly etraplarynda ỳaşap geçen Berdijepbar işan hakda aỳdylan rowaỳat has gyzyklydyr. Ol etraplaryñ ỳaşaỳjylary deňiz gyrasynda ỳaşaỳandyklary üçin deñiz söwdasy bilen meşgullanypdyrlar. Günlerde bir gün türkmen täjirleriniñ nawlary deñziñ ortasynda suwlap gark boljak halatynda, olar Berdijepbar işanyñ adyndan nazr aỳdyp sygynypdyrlar. Şeỳle howuply ỳagdaỳda nawyň döwülen ỳeri birden-ikä beslenip gidiberipdir. Nawçylar gark bolmakdan halas bolup, deñziñ gyrasyna çykypdyrlar. Henizlere çenli bir adam howply ỳagdaỳa duçar bolanda “Ýa Berdijepbar işan!” -diỳip oña sygynỳarlar. Häzir onuñ nebereleri Esenguly etrabynda ỳaşaỳarlar.[17] - Şeỳle işanlaryñ arasynda Ketde Pir Işan (Işan kaka, asly Hywa Buharaly türkmen Hojanepes etrabynda ỳaşap ỳañy ỳakynda dünỳäden gaỳdỳar.), Gara Işan, Ata Işan (Beỳik akyldarymyz Magtymguly Pyragynyñ nebereleri), Posalak Işan (Asly Balkanly belli Gara Işanyñ ogly), Ak Işan, Hakberdi Işan we Berdijepbar Işan ... ỳaly işanlar halk arasynda belli özüni tanadan keramatly adam bolupdyrlar. ... Dowamy

3. Kary:

Kurhan okamak üçin dini medreselerden ỳörite rugsat edilen şahslara “Kary” diỳlipdir. Kary arap dilinde okyjy diỳmekdir.
Etrek-Gürgen türkmenleriniñ arasynda çagalary doga ỳa-da saỳ-sebäp boỳunça gözi nahoşlap görmekden mahrum bolanda, olary diñe mesjit-medrese-hüjrelere bagyşlapdyrlar. Olar sapakda hemişe oturyp kurhany ỳatlapdyrlar. Olar kurhany boỳdan baş owazly kara’at edipdirler. Şonuñ üçin Eỳranda karylaryñ ep-eslisi görmekden mahrumdyrlar. Elbetde bu däp Muhammet Pygamberiñ döwründen bäri bolup durupdyr. Sebäbi, Muhammet Pygamberiñ ỳazuw sowady bolmany üçin wagyz bolup inỳän aỳa-süreleri öz ỳanyndaky hemişe saklaỳan ỳörite karylaryna ỳat tutdyrypdyr. Sebäbi, öňde belläp geçşimiz ỳaly ol döwürde Hijaz arabystanda sowatly adam bolmandyr. Häzirki döwürde Türkmensährada belli-belli karylar meşhurdyrlar. Hojanepes etrabyndan Görükli Kary çükgän (ol 1986-nji ỳylda Päkistanda geçirilen konkursda dünỳä meşhur arap karysy Abdylseỳit (Abdulbasit) bilen konkurensiỳada deñ çykyşyp uly orny eỳelän karylaryñ biridir.) Ýene-de atasy Buharada okuwyny tamamlap gelen Bäşỳuwsgaly belli Hajyberdi Kary Iri, AkmAt Kary, Aky Kary Kelteỳi Bendertürkmen şäherinden, Nurjan Kary Akgamyşdan, Arazgeldi Kary Arapsent obadan, Annamuhammet Kary Kötügi Sallah obasyndan,... ş.m. belli-belli karylar bar. ... Dowamy

2. Molla:

Dini hüjre-medreselerde ders okaỳan talyplara “Molla” diỳipdirler. Türkmensähranyñ dürli künjeklerinde dini hüjre-medreseler, molla-telebelere sapak bermek üçin gurlypdyr. Bu medreselerde kursyñ dowamy 5 ỳyldan 10 ỳyla çenli uzaga çekỳär.15

Okuwçy telebe okuwyny tamamlandan soñ ahunlyk derejesine laỳyk bolỳar. Alym molla ahunlyk patasyny alan gününde ähli kowum-garyndaşlary, dost-ỳaranlary ỳygnanyşyp toỳ-tomaşa gurup, dini däp-dessurlary berjaỳ edỳärler. Alym mollany ahunlyk patasyny berilen badyna dost-ỳaranlary bilen doganlary: “-Bu biziñ depämiziñ täjidir!” -diỳip boỳunlaryna mündirip alyp gaçỳarlar. Olar (Al-olama-o warasat ol-anabia) ỳagny ulymalar pygamberleriñ mirasdarlarydyr! -diỳlen hadysa uỳỳarlar.16 Şeỳlelik bilen okuwçy molla ahunlyk mertebesine eỳe bolỳar. Kä halatlarda okuwyny tamamlap bilmäni ömür molla bolup galanlar hem az bolmandyr. Olar hemişe molla ady bilen galỳarlar. ... Dowamy

1. Ahun:

Türkmen sünni ahunlar gadymdan bäri yslam dininiñ iki uly merkezi bolan Buharaỳe şerif we Hywadaky hüjre-medreselerinden bilim alyp türkmensähra dolanyp gelipdirler. Olara, ol medreselerde arap-pars we beỳleki dilleri öwredipdirler. “Türkmen ylymdarlary Eỳran bilen SSSR-iñ arasynda serhet çekilinçä Hywa, Buhara medreselerinden bilim alyp gaỳdypdyrlar. Ol döwürde okuwlar arap we pars dillerinde alynyp barylypdyr. Yslam dininiñ taglymatlaryny we däplerini ündeỳän “Sopy allaỳar”, “Rownak ul-yslam”, “Şerigat kanunlary”, “Mohyt”, “çarkitap”, “Tefsir”, pars we arap dillerine we grammatikasyna türgünleşmek üçin “Nowaỳiniñ”, “Fizulynyñ”, “Hafeziñ”, “Beỳdiliniñ” we beỳleki eserleri okadylypdyr. Medreselerde arap diliniñ grammatikasy, “Logika”, “(mantak)”, musulmançylyk hukuklar, dessurlar, “Mesele”, “Wakalara düşündiriş”, “(Şerh il-wakaỳa)”, “Hekmet il-laỳyn” esasy dersler hökmünde ykrar edilipdir. “Awwal-e Elm”, “Düşündiriş”, “Towzih”, “Hadis”, “Gazy Beỳzewiniñ düşündirişi (Tewsir-e Gazỳe Beỳzewi)”, “Maglumat-e afak ” we ş,m. Sapaklary okalypdyr.”10

Türkmensähra ulymalarynyň biri Kümüşdepeli tagsyr Welijan Ahun

Häzirki döwürde bolsa, Eỳranda ähli dini taglymatlar türkmenlere mahsus bolan dini merkezlerde öwredilip dürli derejelere laỳyk bolỳarlar. Ahunlyk mertebesi bolsa, Ahunlar geñeşiniñ ỳa-da komisiỳasynyñ tarapyndan, ahunlyk derejesini aljagyñ ylmyny, bilimini, maliỳe ỳagdaỳyny, ỳaşyny (ortaça 45-50) ỳaşy göz öñünde tutulyp berilipdir.11

Olar ahunlyk derejesini alanlaryndan soñ özlerine dgişli mejjit, hüjrelerde ymam bolup, sapak berip wagz nesihat edip gezỳärler.

“Buhara medreselerinden bilim alan ahunlar, köplenç ỳagdaỳda, oba mekdeplerinde mugallym bolup işläpdirler we ösüp barỳan nesliñ terbiỳelenmeginde öz täsirlerini ỳetiripdirler”.12

“Türkmenlerde mesjit-medreselere üşür, zekat bermek elmydama bolup dorupdyr. Ylaỳtada çagalaryny ol ỳerde okuw-terbiỳe berilmek üçin has ykjam bolupdyrlar. Türkmenler çagalaryny okadanlary üçin hasylynyň 10-dan 1-ni (ondan birini) sylag hökmünde olara töläpdirler. Olardan okuw okatmanlary, dindar adamlaryñ haỳyr-sahawatynyñ hasabyna ỳaşapdyrlar”.13

* Eỳran türkmenleriniň häzirki döwür ulamalary

“Türkmen oazislerinde ỳaşaỳan ilatyñ durmuşy, ỳazuwda görkezilmedik, adat bilen ỳöredilỳärdi. Aỳratyn şahslaryñ, uruglaryñ, taỳpalaryñ aralygyndaky jedelli meseleler aksakgallaryñ gatnaşmagynda adat boỳunça çözülỳärdi. Şerigatyñ kanuny maşgala we miras bilen bagly bolanynda ulanylỳardy. Galan ỳagdaỳlarda oña selçeñ ỳüz tutulỳardy. Şeỳle ỳagdaỳda kazynyñ (sudỳanyñ) wezipesini mollalar ỳerine ỳetirỳärdiler. Doglan çagalaryñ, däp-düzgüni, sünnet edilşi, ỳaş çatynjalaryñ nikalanylyşy, aỳrylyşmalary, adamlaryñ ỳogalyşlary, tereke (miras) bilen bagly geçirilỳän çözgütler, mollalar tarapyndan şerigatyñ kanuny esasynda ỳerine ỳetirilỳär.”14

Erejep Ahun

Akgala şäherinden Nazar Ahun Tagsyr Mahyry, Kümüşdepe şäherinden Buharada okap gelen Baỳramgeldi Ahun (1980-nji ỳylda onuñ belli ahun ogly Abdyjan Ahun Eỳran Yslam Respublikasynyñ baştutany ymam Homeỳniniñ tarapyndan ähli Türkmensähra ilatynyñ ỳörite saỳlanan wekili boldy) we Rejeb Ahun Sayatly,Çynsawul (Çynsebil) etrabyndan Aỳdjan Ahun Çynsawuly, Mämmet Ahun Gürgeni (ikinji jahan urşundan soñ Muhammetrza Pählewi patyşa bolan döwründe Eỳranyñ milli mejlisiniñ, türkmenleriñ tarapyndan birinji wekil bolup saỳlanan hem-de 1925-26-njy ỳyllardan soñ, Jüneỳthan Türkmensähra baranda ỳolbaşçylyk edip Owganystana çenli ỳola salan ahundyr. Jüneỳthan sylag üçin ony öz giỳewisi edip bir gyzyny şol ahuna tabşyryp gaỳdỳar.), Hajy Ahun Tagsyrlar, 1920-1924-nji ỳyllarda Eỳran Türkmenleriniñ Garaşsyzlyk Jümmüşinde Prezidentlik ỳolbaşçylygyny alyp baran Tagsyr Osman ahun,

Eỳran türkmenleriniñ arasynda XX asyryñ I ỳarymynda Hywa, Buhara medreselerinde okap gelenleriñ özi hem nesilleriniñ birnäçesiniñ ady şulardan ybaratdyr:

Osman Ahun

Bäşỳuwusga etrabyndan Adynajan Ahun Ýaraly ( Bu şahsyỳet Eỳranyň meşruta gozgalaňyndan soň ikinji tapgyr Eyranyň Milli Şura Mejlisiniň ilkinji wekili bolup saỳlanỳar.)

* Eỳran Türkmenleriniň ilkinji wekili Adynajan Ahun Ýaraly (1260-njy h.şemsi ỳylda Kümüşdepe şäherine degişli Bäşỳuwusga etrabynda dogylan)
 

Adinajan Ahun (Annajan Ahun) Ýaraly
 

Welijan ahun, Annagylyç Ahun Nagyşbendi, Amangeldi Ahun Hanafi Hojanepes etrabyndan, Teñli Ahun Garakçy Kümmetkowus şäheriniň Erfanabat etrabyndan, Buharadan Türkmensähranyñ Gürgen derỳasynyñ boỳundaky Hojanepes obasyna göçüp baran Ketde pir işanyñ ogly Abdylla Ahun Magfury, Hojaguly Ahun Etisami Kör, Welimuhammet Ahun Arzaneş (1979-nji ỳylda Türkmensähra türkmenleriniñ lider wekili), Telaỳi Ahun,...dagylar has meşhurdylar. ... Dowamy

b). Ruhany-ulymalaryñ tutỳan orny we onuñ ähmiỳeti :

Her bir jemgyỳetçilikde ỳa-da her bir milletde bolşy ỳaly türkmenlerde hem elmydama ỳaşulylary we ulyma-ruhanylary bolupdyr. Olar köpçüligiñ arasynda il başlygy derejesinde rol alyp barypdyrlar. Türkmen jemgyỳeti olara hormat bilen seredipdirler. Olara “Tagsyr” diỳip ỳüzlenipdirler. Tagsyr diỳmekligiñ manysy “Men seniñ ỳanyñda sözüm gysgadyr.”.

Türkmenlerde ruhanylaryñ täsiri hemişe uly bolupdyr. Onuñ sebäbi türkmenleriñ jemgyỳetçilik kanunlarynyñ şerigat we dini kadalary hem umumy däp-dessurlary boỳunça çözgüdini tapypdyrlar. Toỳlaryna, ỳaslaryna we dawaly meselelerinde goşulypdyrlar.

Häzirki döwürde ruhanylar türkmen jemgyỳetiniñ ähli durmuşyna öz täsirini ỳetirip durlar. Olar yslam jemgyỳetiniñ sütünleri hökmünde belli bir jemgyỳet gatyny döredỳärler. Eỳran Türkmenleriniñ arasynda ruhanylar we alymlar aşakdaky tertipde tapawutlanỳar.

Her bir jemgyỳetçilikde ỳa-da her bir milletde bolşy ỳaly türkmenlerde hem elmydama ỳaşulylary we ulyma-ruhanylary bolupdyr. Olar köpçüligiñ arasynda il başlygy derejesinde rol alyp barypdyrlar. Türkmen jemgyỳeti olara hormat bilen seredipdirler. Olara “Tagsyr” diỳip ỳüzlenipdirler. Tagsyr diỳmekligiñ manysy “Men seniñ ỳanyñda sözüm gysgadyr.”.

Türkmenlerde ruhanylaryñ täsiri hemişe uly bolupdyr. Onuñ sebäbi türkmenleriñ jemgyỳetçilik kanunlarynyñ şerigat we dini kadalary hem umumy däp-dessurlary boỳunça çözgüdini tapypdyrlar. Toỳlaryna, ỳaslaryna we dawaly meselelerinde goşulypdyrlar.

Häzirki döwürde ruhanylar türkmen jemgyỳetiniñ ähli durmuşyna öz täsirini ỳetirip durlar. Olar yslam jemgyỳetiniñ sütünleri hökmünde belli bir jemgyỳet gatyny döredỳärler. Eỳran türkmenleriniñ arasynda ruhanylar we alymlar aşakdaky tertipde tapawutlanỳar. ... Dowamy

a). “Yslam jemagatynyñ ” önen ỳerligi we onuñ görnükli din wekilleri :

Öñde belläp geçilen wakalar hem dini wekilleriniñ we olaryñ dini garaỳyşlarynyñ tapawutlanyşy barada umuman aỳdylanda, yslam dini dört mezhep görnüşinde tapawutlandyrylypdyr. Olar aşakdakylardan ybarat bolỳar:

1. Täsännon jemagaty (Ähli Täsännon “Hanafiỳe”): Hezreti Ymam Agzam Abu Hanyfanyñ dini ỳörelgesini ỳöreden we şoña uỳan musulmanlara diỳlipdir.

2. Şapygy (Şafeiỳ)

3. Hanbeli

4. Maleki

Emma “Asna aşari” ymamyỳeler ỳagny şaỳilary bu dört mezhebe goşmandyrlar. Onuñ sebäbi diniñ parz hem sünnetleri berjaỳ etmeklikde öz aralaryndaky gapma-garşy düşünjeler bolupdyr. Elbetde taryhda onuň sebäpleri, çarỳar halyflyklaryndan bäri özara göreşlerinden gözbaş alỳar.

Yslam dinini taryhy Jümmüşleriniñ dowamynda çarỳarlar halafatlygy tarapyndan öz dini roluny hut pygammer hudaỳyň taglymatlary esasynda ỳerine ỳetiripdirler. Ol döwürden başlap Muhammet Pygamberiñ dini däp-dessurlaryny ỳagny sünnetini we şerigat kanunlaryny hem ideologiỳasyny göreldelik alyp ỳöretmek ugrunda belli din wekilleri döräpdir. Şolaryñ arasynda Türkmenlerde esasy rol alyp baran garaỳyş ählisünnet weljemagatynyñ sünnetleri bolupdyr. Munuñ täsirli dini halypalarynyñ birinjisi Ymam Agzam Abuhanyfa hezretleriniň alyp baran we berjaỳ eden dini şerigat ỳoly bolupdyr. Ol fyk ylymyny deslapdan ỳazga geçiren hem sahabalardan pata alan müjtehit ymam bolupdyr.

“Bu yslam dininiñ güỳçli sufistik adatlaryny özünde jemlän alym, hijri ỳylyndan 80 ỳyl geçende, gurban aỳyñ başky güni Küfe şäherinde Abumälek ibn-e Merwanyñ halypa wagtynda eneden dogulypdyr.”Abu Hanafiniñ atasynyñ ady “Sabyt”, enesiniñ ady bolsa “Horşyt” bolupdyr.. Abu Hanyfa uzyna ỳakyn orta boỳly bugdaỳ reñkli az geplegen owazy ỳakymly örän dilewar has owadan adam bolupdyr." 7

Ymam agzam Abu Hanyfa ömründe 7000 gezek kurhany okap hatm edipdir. Otuz ýyllap agzy bekli, ruzaly gezipdir. Kyrk ỳyllap ỳanyny ỳassyga berip uklamandyr. Elli ỳyllap taharatly (tähretini bozman) ertir namazyny okapdyr. Ellibäş mertebe beỳtyllaga haç edipdir. Ýüz gezek Alla tagalany düşünde görüpdir. Mahlasy Abu Hanyfa pygamber sypatly perişde häsiỳetli keramatly, ägirt ylymly şahsyỳet bolupdyr.Türkmenler umuman sünni garaỳyş bilen öz dini medeniỳetlerini alyp barỳarlar. Abu Hanyfanyñ şahsyỳetini we onuñ din ugrunda alyp baran sufistik garaỳyşlaryny metjitlerde wagz edip çykyş edỳärler. Abu Hanyfa hakda dürli rowaatlary orta oklaỳarlar. Olaryñ arasynda şeỳle rowaỳata gabat gelỳäris:

“Abu Hanyfa bir gije namaz okamak üçin Mekge şäherindäki Käbe binasynyñ içine girip iki reket namaz okaỳar. Birinji reketinde kurhany başyndan başlap ỳaryna barynça okapdyr. Ikinji reketinde hem galan ỳarysyny okap kurhany hatm edip salam berende dañ atypdyr. Ol hudaỳyñ dergähine şeỳle uzak mynajat edenine kanagat etmän, aglapdyr. Hudaỳa şeỳle ỳüzlenipdir: “Eỳ bar hudaỳa! bu ejiz bende saña laỳyk ybadat etmäni başarmady, ỳöne seni berhak tanady, meniñ ybadatymdaky kemçiligi, sizi kämil tanamak üçin günämi bagyşlañyz!” -diỳende, beỳtyllanyñ diwarlaryndan “hataby-ylahy (Allanyň ỳüzlenmesi)” gelỳär. Onuñ terjimesi şeỳle: Eỳ Abu Hanyfa! Men seni we seniñ ỳörelgäñi alyp baranlary hem seniñ mezhebiñde duranlary kyỳamata çenli bagyşlaỳaryn.” 8

Eỳrandaky türkmenler eger mezhep taỳdan ymam Agzama uỳan bolsalar, tarykat boỳunça Muhammet Bahawetdin Nagyşbendiỳe hezretlerine tabyn bolupdurlar. 717-nji hijri ỳylyñ aşyr aỳynda Buhara şäheriniñ Gasre Arefan diỳlen obasynda Muhammet ibn-e Muhammet diỳen şahsyỳetiñ içeri maşgalasynda Bahawetdin (Bähäwetdin) atly oglany dünỳä gelỳär. Ol dini içeri-maşgalada terbiỳelenip, ỳaşlykdan ylym-bilim bilen meşgullanyp dini sufistik ylymynda, mertebesi ỳokary derejä göterilỳär. Hoja Muhammet Bähewetdin Ngyşbendiniñ terbiỳesinden ep-esli alymlar sünni diniñ äleminde tarykat ỳolundan akym alỳarlar. Şolaryñ arasynda Abu Mansur Matoridi, Şih Ahmet Ýasawy, Şih Hapby ata, Şih Sagyt ata, Şih Hekim ata, Badratdin Muhammet ata, Andejan Sofi el-Samargandi, Şih Allaỳar ibn-e Temirỳar, Hindu hoja Türkistany, Hoja Ala’atdin el-Buhary, Abdulhalyk Gajdawany,... ỳaly belli-belli alymlar bolupdyr. Oña “Hezret Şanagyşbendi” hem diỳlipdir.

Hezreti Şanagyşbendi özboluşly sufistik dini tarykat ỳoly döredỳär. Şonuñ üçin türkmenler: “-Biz Nagyşbendiniñ tarykatyndan!”-diỳỳärler. Esasan türkmenler şu tarykat ideỳany alyp gaỳdan pirlere henize çenli uỳỳarlar.

Eỳranda häzirki Türkmensährada Akgala bilen Bendertürkmen şäheriniñ aralygynda Hojalar obasynyñ gyrasyndaky öwülỳaçylykda Bähäwetdin ata diỳlen bir gonamçylyk bar. Aỳdylỳan rowaỳatlara görä, Hoja Bahawetdin Nagyşbendi Mekgä zyỳarata gidende şol ỳerde näçe wagtlap düşläpdir. Şonuñ üçin Türkmensähradaky türkmenler ỳyl on-iki aỳlap anna günleri onuň ỳadygärliginiň başyna zyỳarata barỳarlar.Hezreti Nagyşbendi 74 ỳaşynda 790-njy h.k. ỳylyñ rebigulawwal aỳynyñ üstüne düşende gijesi dünỳäden ötỳär. Ondan “El-Owrad-ol Bahaiỳe”, “Selk el-Anwar”, “Heỳatname”, “Hedỳet-ol salekin”, “Tohfät-ol talebin”, “Delil-ol aşygyn”,...ỳaly dürli eserleri ỳadygär galdyrypdyr." 9

Eỳrandaky türkmenleriñ üçünji sygynan pirleriniñ biri Abu Mansur Matoridi ady bilen tanalỳar. Eger Ymam Agzama mezhep taỳdan we Hezreti Bähäwetdine tarykat ỳoly boỳunça uỳulỳan bolsalar, Şih Abu Mansur Matoridiỳe “Hakyda” taỳdan sygynypdyrlar. Elbetde olar yslam jemgyỳetiniñ şu üç görnükli wekillerini esasan sygynan bolsalarda, şolaryñ ỳoluny we ideỳalaryny ỳöreden we yzyny yzarlaỳan din wekillere-de uỳup gaỳdypdyrlar. ...Dowamy 
Info:

كشتارِ لشكرِ اسلام و فتحِ بخارا
محمد ابن جعفر چنين آورده است کـه چـون عبيدالله زيـاد را معاويه بـه خراسان فرستاد وی از آبِ جيجـون بگذشت و بـه بخـارا آمـد و پادشاه بخارا خاتون بـود، از بهـرِ آنکـه پسر او طغشاده خُرد بـود. پـس عبيـدالله زيـاد بيکند بگشاد و رامِـشن؛ و بسيار بَرده کرد و چهارهزار بند‌ه‌ی بخاری خويشتن را گرفت، و اين بـه آخرِ سـال ۵۳ و اولِ سـال ۵۴ بـود. چون بـه شهر بخـارا رسيد صفها بر کشيد و منجنيق‌ها راست کـرد. خاتون کس بـه ترکان فرستاد و از ايشان ياری خواست و کس بــه عبـيـدالله زيـاد فرستاد و هفت روز مهلت خواسـت، و گفـت: مـن در طاعِت توام و هديه‌های بسيار فرستاد.
چـون در ايـن هفت روز مدد نرسید دگرباره هديه‌ها فرسـتاد و هفت روزِ ديگـر زمـان خواست. لشکر تـرک برسيد و ديگران جمع شـدند و لشکر بـسيار گشت، و جنگهای بسيار کردند، و به آخر کـافران بـه هزيمـت شـدند و مسلمانان درپـيِ ايشان رفتنـد و بسيار بکشتند و خاتون بـه حصار اندر آمـد و آن لشکرها بـه ولايتِ خويش بازگشتند. و مسلمانان بسيار غنيمـت يافتنـد از سلاح و جامه و زرينه و سيمنه و برده گرفتند و يک پای موزه‌ی خاتون بـا جوراب گرفتنـد و جوراب و موزه از زر بود مُرَصّع به جواهر چنان که قيمت کردنـد دويـست هزار درهم آمــد. عبـیداالله زيــاد فرمــود تا درختان می‌کندند و ديه‌ها را خراب می‌کردند، و شهر را نيـز خطر بود. خاتون کس فرستاد و امان خواست،
صلح افتاد بـر هزاربار هزار درم و خاتون مال بفرستاد و عبیداالله مال بگرفت و بازگشت و آن چهار هزار برده با خويشتن برد.[1]
[1]. «تاريخِ بخارا، ابوبکر محمدبن جعفربن زکریا نَرشَخی، برگِ ٤٩-٤٨»

I BÖLÜM: Türkmenleriñ medeniỳetinde “Yslam jemgyỳetiniñ ” tutỳan orny :

Her bir din babatdaky medeniỳeti öwreneniñde düỳpli pelsepelerden gözbaş alỳandygyny unutmaly däldir. Orta Aziỳada türkmenleriñ dini medeniỳeti asyrlaryñ jümmüşünden gözbaş alyp, kämilleşipdir. Muña Muhammet pigammer hezretleriniñ döwründen bäri yslam dini ugrunda geçirilen wakalar şaỳatlyk edỳär. Eỳsem-de türkmenler ilkinji gezek Oguzhanyñ tarapyndan ỳeke tañra ỳagny bir hudaỳlyk pelsepesine uỳmaklyga sygynypdyrlar. VII asyrda türkmenleriñ ata-babalary yslam dinini meỳletin kabul etmekligi hem şeỳle bir ỳerlikden gelip çykỳar. Halkymyz hiç haçan dinsiz we hakydasyz ỳaşamandyrlar. Sebäbi “Din adamzadyñ şahsy haỳatyny öz hakyky watanyna ỳagny zannyña baglanyşdyryjy ỳol gatnaşyklarydyr. Içki isleglerini, talap edilen kämilliklerini, iç gysgynçlyklaryny, köşeşmelerini, nalaçlyklaryny ỳa-da ỳarawsyzlyklaryny we üstünliklerini ỳadyna getirỳän elementdir.” 1

Yslam dini aỳan bolup başlanda, hiç hili ỳazga geçmezden ỳönekeỳ görnüşde, araplaryñ ruhy-magnawy hakydalarynda tagdyl (deñlik) döredipdir. Muhammet Pygamber hezretleriniň ỳazuw sowady bolmandyr. Şonuñ üçin hudaỳ tagalanyñ tarapyndan yslam dininiñ ylahy duỳgylary şerigat hem ynsan adalatlylyklary, döwrüñ döreden sütemleriniñ garşysyna Muhammet Pygamber hezretlerine wahy bolup, yslam dininiň baỳdagy onuñ janpida sahabalary bolan çarỳarlaryň tarapyndan dünỳä ỳaỳraỳar.

Arap yslamşynaslaryñ biri “Farid Wahidi ” öz meşhur kitabynda şeỳle ỳazỳar: “Ýazuw, Hijaz araplarynyñ ỳanynda yslam dini açyk şerte geçinçä bolmandyr. Yslam dini dikelende 14 sany adamdan ybarat başga hat-sowatly ỳokdy. Olar Omar, Osman, Aly, Abusfiỳan, Mawỳe, Talhe we başga bir näçeleri, hat-ỳazuwdan baş çykarypdyrlar. ...” 2

Kurhandaky ỳazgylar bolsa, her halkyñ däbinde bolşy ỳaly, araplaryñ ençeme asyrlarynyň jümmüşinde dörän däp-dessurlarynyñ mif-legenda utgaşykly medeniỳeti bolupdyr. Kurhanyñ ỳazylmagy bilen, araplaryñ gadymy “Semitik” däp-dessurlaryny eỳsem-de, birneme düzgün-tertibe salypdyr..."3

Şeỳlelik bilen Muhammet Pygamber çykyş edỳär. Bu çykyşlar şol bir wagtyň özünde arap jemgyỳetiniñ döwrüne bap bolany üçin tarapdarlary artyp Eỳranda mazdistler (Salman Farsi, Abazar Gaffary, ...), Jöhütlerden, Manewilerden, Hristiỳanlardan Muhammet Pygamberiň maslahatdaşlary bolup gatnaşypdyrlar. Şonluk bilen yslam dinini dünỳä ỳaỳratmak üçin uly döwletli ỳurtlary özüne tabyn etmekligiñ ugruna çykypdyrlar. Şolaryñ arasynda Orta Aziỳanyñ Günortasyndaky ỳerleşen Eỳran Patyşalygyna göz tutupdyrlar.

“Sagduwakgas” kitabynyñ aỳtmagyna görä: “Yslam dininiñ ideologiỳalary araplara musulman däl ỳurtlary talamak üçin ähmiỳeti köp bolupdyr.” 4

Belli Ýewropa alymy Wil Durantyñ aỳtmagyna görä: “Sasaniler bilen araplaryñ arasynda “Kadisiỳe” ỳurtdaky bolan söweşde. Çapçy we çarwa araplar şahana köşke we onuñ gapysyndaky uly kowusa, myramly zaly, nepis halylar we göwherden bezelen tagta haỳran galyp görseler üç gün geçipdir.” 5

Emma türkmenler babatynda aỳdylanda VII-VIII asyrlarda ỳeke tañry ỳagny bir hudaỳlyk pelsepesi ornaşan döwri yslam dinini meỳletin kabul etmäge has jaỳdar ỳerlik döräpdir. Bu garaỳyşy açyklamak üçin aşakdaky rowaỳatlarda durup geçeliñ:

Türkmenler Oguz hana çenli diniñ döreỳiş taryhyny 3 döwüre bölỳärler.

1. Adam ata Aleỳhusalamdan Nuh Pygambere çenli.

2. Nuh ata we onuñ şerif ogly Ýafes atadan 12 asyra deñiç ỳagny VI asyr “Oguzhana çenli”.6

3. Oguz handan bäri üçünji döwür bolup gaỳdỳar.

Jame et-tawaryh çeşmesiniñ habar bermegine görä, “Garahan patyşa, atasy wepat bolandan soñ, onuñ täç-u-tagtyna eỳe bolup, yzyny ỳöredỳär. Günlerde bir gün Garahan patyşanyň maşgalasyndan bir ogul dünỳä gelỳär. Ol çaga üç gije-gündiz enesiniñ göwsünden süỳdüni emmeỳär. Bu ỳagdaỳy görüp oturan enesi örän ynjalyksyz bolup gaỳgyly-harasatly galỳar. Çaga her gije enesiniñ düỳşine girip:”- Eỳ ene, eger sen Alla Tagallany bir bilip oña uỳsañ, Şonda men seniñ göwsüñden eklenerin. Ýeke tañra ynamlary bolmadyk döwürde naçar ene nalaç edeỳinlik bilen ähli köwum-garyndaşlaryndan gizlin ỳeke tañrynyñ söygisine çykyp oña baş egỳär. Şondan soñ çaga enesiniñ süỳdinden eklenip başlaỳar. Bir ỳyl geçenden soñ çagada arassa owadanlyk keşbi, dogurlyk nyşanasy, edermenlik alamatlary alnyndan nur saçỳar. ... Dowamy