World reflection of my good work "The Divan of Jahanshah Haghighi," Shah Turkman, Shah Tebriz, ...

متن زیر در سه زبان انگلیسی، روسی و فارسی تعمیم داده شد!

انعکاس جهانی اثر خوبم "دیوان جهانشاه حقیقی،" شاه تورکمن، شاه تؤریز، ...

Мир отражает мою  хорошую работу, "Диван Джаханшаха Хагиги", Шах Туркман, Шах Тебриз,

لینک به پیج مربوط به ثبت اثر

د.خ.اونق – بعداز انتشار دیوان جهانشاه در ایران در سال 2014/م.، مردم ما هنوز بر ابعاد و اهمیّت این اثر پی نبرده اند و این امر باعث بسیار تأسّف است. در حول و حوش اهمیّت و تأثیرگذاری این اثر در مقاله جداگانه در جلد دوّم آن به وزن خواهیم کشید. اوّلین اهمیّت آن وصل کردن زنجیره تاریخ و ادبیّات ما از دوران قبل از مختومقلی به دوران کهن می باشد. این اثر در ایران بعنوان بخش مهمّی از تاریخ ایران ترکمنی، در کنسرسیوم محتوای ملّی و در پایگاه اطلاع رسانی کتابخانه های ایران-اصفهان و در پایگاه های اطلاع رسانی کتابخانه های ملّی ایران اوّل - دوّم - سوّم - چهارم - پنجم

ثبت تاریخی گردید و وسیعاً منتشر شده است. هنوز اهمیّت آن سال به سال رو به صعود است. البته احتمالاً شاید جاهائی نیز نارسائی داشته باشد که این نواقص در جلد دوّم آن که آخرین ویرایش آن را داریم بانجام میرسانیم رفع خواهد شد و تحقیق مفصل تری انجام گرفته است که علاوه بر نوشته قبلی تحقیقات و. مینورسکی نیز وارد گردید و اثر به درجه تاریخی خود رسانیده شد که حاوی 500 صص. می باشد.

این اثر به ثبت تاریخی رسیده است که فوقاً تصاویر و لینک های مربوط به آن را درج نمودیم. مع الأسف، ملّت ما هنوز در خواب غفلت تاریخی خود غوطه ور است ولیکن این امر نیز دلایل خاص خودرا دارد که در این کوتاه سخن نمی گنجد. به امید چاپ دوّم آن که تعلّقات تاریخی ملت ما تورک و تورکمن و حلقه گمشده تاریخ و ادبیّات ما که بعداز 500 سال جدائی دو ملت تورک+من، از جانب حقیر که تحقیقات پژوهشی بنده در آکادمی علوم ترکمنستان است، به انجام رسیده باشد. این فعالیّت ها به همّت و تلاش های محققین ترکمن دستنوشته آن را از ارمنستان به ترکمنستان آوردند، استناد ما نیز همین اشعار است علاوه بر آن تحقیقات و. مینورسکی و در مورد تعّلق یکی از آثار کلاسیک ترکمن "صایاد-همرا" به دوره نیز مکشوف گردید! اینجانب در آن زمان مسئول طبقه بندی آثار جمع آوری شده از سایر کشورهای مختلف دنیا که جای پای تورکمن در آن مشاهده میشود، در رابطه با اشتراکات تفکیک ناپذیر علوم تاریخ و ادبیّات ملّت ما با تورک های آذربایجان، قشقائی و سراسر دنیا فرهنگی واحد، زبانی یکسان، ملتی با ریشه تک بنیاد اوغوزی هستند، به انجام رسیده است. علاوه بر اشعار، تحقیقات تاریخی متون آن از جانب مؤلف این اثر د.خ.اونق پژوهش و نگارش گردید. و تحفه ناچیز بنده بر ملل تورک ساکن ایران است که قرابت و برادری ما رو به استحکام باید پا نهد و آن را این مفاخرین سلطانی ما به ثبوت می رسانند. باشد که این کتاب یک ملت را در چندگانگی جغرافیائی، … به یگانکی برساند. این اثر در یکی از مهمترین ثبت های تاریخی، آن را در مراکز طراز اوّل دانشگاه های دنیا از جمله؛

В одной из самых важных исторических записей он был показан в первоклассных центрах мира; 

**********

1. University of Toronto Robarts Library – Toronto, ON M5S 1A5 Canada

(Русск)Библиотека университета Торонто Робартс - в Торонто, ON M5S 1A5 Канада

(فارسی): دانشگاه تورنتو - "کتابخانه روبرت تورنتو"، به شماره: اونتاریو M5S 1A5 کانادا

******

2. Princeton University Library – Princeton, NJ 08544 United States
(Русск)...Библиотека Принстонского университета - Принстон, Нью-Джерси 08544 Соединенные Штаты.

(فارسی): دانشگاه پرینستون کتابخانه - پرینستون، به شماره: NJ 08544 ایالات متحده آمریکا

******

3. University of Pennsylvania Libraries – Van Pelt Library – Philadelphia, PA 19104 United States

(Русск)...Библиотеки Пенсильванского университета - Библиотека Ван Пелта - Филадельфия, Пенсильвания 19104 США.

(فارسی): کتابخانه های دانشگاه پنسیلوانیا - کتابخانه ون پلت - فیلادلفیا، به شماره:، PA 19104 ایالات متحده آمریکا

****** 

4. New York University – Elmer Holmes Bobst Library – New York, NY 10012 United States

(Русск): Нью-Йоркский университет - Библиотека Элмера Холмса Бобста - Нью-Йорк, Нью-Йорк 10012 США

(فارسی):دانشگاه نیویورک - نیویورک، المر هولمز بابست، به شماره: NY 10012 ایالات متحده آمریکا

****** 

5. Library of Congress – Washington, DC 20540 United States
Библиотека Конгресса - Вашингтон, округ Колумбия, 20540 Соединенные Штаты
(Русск): Библиотека Конгресса - Вашингтон, округ Колумбия, 20540 Соединенные Штаты

(فارسی): کتابخانه کنگره - واشنگتن دی سی، به شماره: 20540 ایالات متحده آمریکا

******

6. University of Virginia – University of Virginia Libraries; University of Virginia Library; UVa Library – Charlottesville, VA United States
(Русск): Университет Вирджинии-Университет Вирджинии Библиотеки; Библиотека Университета Вирджинии; UVa Library - Charlottesville, VA Соединенные Штаты

(فارسی): دانشگاه ویرجینیا - کتابخانه های دانشگاه ویرجینیا؛ کتابخانه دانشگاه ویرجینیا؛ کتابخانه UVa - چارلتون ویل، VA ایالات متحده آمریکا

Detail:

Genre/Form:	Poetry
Named Person:	Jaḣanshaḣ Ḣăgigi; Jaḣanshaḣ Ḣăgigi
Document Type:	Book
All Authors / Contributors:	نوشته و پژوهش، دکتر خانگلدى اونق = Poems / Jahanshah Hakyky ; [editor], Dr. Hangeldi Ownuk. اونق، خانگلدى. ; Jaḣanshaḣ Ḣăgigi; Khāngildī Ūnuq Find more information about:

ISBN:	9786003380066 6003380063
OCLC Number:	895501158
Language Note:	Poems in Turkmen with editorial material in Persian and English.Description:

235, 10 pages : illustrations (some color), maps (1 color) ; 25 cm
Other Titles:
Poems
Divan Jahan Shah Haghighi Muzaffar al-Din Jahan Shah ibn Yusuf
Divan Jahan Shah Haghighi
Poems / Jahanshah Hakyky
Responsibility:
nivishtah va pizhūhish-i, Duktur Khāngildī Ūnuq = Poems / Jahanshah Hakyky ; [editor], Dr. Hangeldi Ownuk.

دکتر خانگلدی اونق – تورنتو

ТМ ССР ве Гарашсызлыгың Халк Языҗысы Ковус оглы Анна Коыусының Ян Язгы Ятламасыترکمنستان س س ر و غاراشسئزلئغئنگ "خلق فهرمانی" یازئجی سی "قاووسف، آنا قاووسویچ"- ینگ یان یازغی یادلاماسی

Тʏркменистанyň Халк Языҗы-
сы Ковусов, Анна Коыусович

"اون بأش گوًنلأپ ایران دا"
(ОНБӘШ ГYНЛӘП ЭЙРАНДА-ПЯТНАДЦАТ ДНЕЙ в ИРАНЕ)

Воспоминания известного писателя и Народная Героя Республика Туркменская ССР и Независимая период,

Введение Овнук, Хангелди: (Короткая автобиографы по русская языка): Эта статья является кратким введением об Анне Ковусов по русском языке, по существу по туркменского языка и Туркменский кириллический алфавита, принадлежащих к одной из Анна Ковусову статей по отношению к путешествовать и знакомиться с его родственниками и близким, после возобновления границы между Ираном и Туркменистаном. в начале независимости, газета "Туркменистан" в № 16 / CE. Декабрь 1992 был опубликован, вставлена. Он был вновь набирать текст из файла изображения в формате PDF фото, и таму первавя страниця от сайта "Newspaper Archives" по тему "ОН БӘШ ГYНЛӘП ЭЙРАНДА", является в третом страниця.

...شعر و آهنگ  ترانه معروف «گورگنلی قیز» که در تورکمنصحرا یکی از رایج ترین و شیواترین ترانه های تورکمنی محسوب می شود، از سروده های ایشان می باشد. ...

(متن فارسی) مطلبی کوتاه از زندگی و آثار: قاووسف، آنا قاووسویچ (١٩٢٠-٢٠٠٦) – وی با اینکه متولد چکیشلر تورکمنیستان می باشد، ولیکن در ایّام کودکی یعنی در سال های ١٩٢٧-١٩٢١ که این ایّام مقارن بود با موج جنبش استقلال طلبانه عثمان آخون در تورکمنصحرا، به شهرستان کومیش دپه (ایران) کوچ می کنند. منزل آنها در جنوب شرقی شهر کومیش دپه که از آنجا تپه مشهور «کوره سو،(نکـ. نقشه فضایی)» مشهود بوده است، در میان اقوام و خویشان خود مسکن می گزینند. در سن دبستانی دوباره به حسنقلی (تورکمنیستان شمالی) نقل مکان می کنند و بزرگ شده جمهوری تورکمنیستان می باشد. ... [متن کامل فارسی]

d). Türkmensährada has irki dini ỳadygärlik (Çopan ata hem hezret-e Halatnebi):

Halkymyzyň örän irki döwürleriniň medeniỳetini özünde jemläp, şu günki günlerimize çenli gelip ỳeten, Türkmensähranyñ ỳadygärlikleriniñ iki sanysy hakda ỳatlap geçmegi makul bilỳäris.
Yslam dininiñ dürli akymlarynda öwülỳälere, ymamlara hem hudaỳtagalanyñ dergähine ỳakyn duran aryp-ulymalara sygynmaklygy has ähmiỳetli alnyp gaỳdylypdyr. Beỳleki milletler bilen bir hatarda türkmenler hem geçmişiñ dürli jümmüşinde ỳagşyzadalaryñ hem öwülỳäleriñ ỳatan ỳerlerini zyỳarat edip, olaryñ üstüne günbezler dikeldipdirlr. Öz sygynan ỳagşyzadalaryny şeỳle hormatlamak bilen özlerine beỳik biribardan şepagat talap edip ruhyỳetlerine giñlik salypdyrlar.
Baryp IX asyrlardan başlap yslam dünỳäsiniñ dürli künjeklerinde hökümrowanlyk ỳöreden türkmen patyşalyklary hersi öz wagtly-wagtynda mawy asmana başyny dikip duran al-ỳaşyl günbezler hem minaralar ỳadygär galdyrypdyrlar. Şolaryñ biri hem Haled ibn el-Senan hezretleriniň ỳyl on-iki aỳlap sogaply günlerde ähli türkmenler hem beỳleki musulmanlaryñ zyỳarat mekany bolan ỳadygärligi bolup durỳar. Haled ibn el-Senan hezretleriniň ady halk arasynda “Halatnebi” diỳlip hem ỳörgünleşipdir.

Halatnebiniñ guburynyñ üstindäki ỳadygärligiñ Türkmensährada ỳerleşen mekany, Gülistan welaỳatynyñ iñ Gündogar oazisi Kümmetkowus şäheristanynyñ Gündogaryndaky Minudeşt şäheriniñ Gündogar-demirgazygynda ỳerleşỳär. Mowzaleỳiñ dikilen ỳeri bolsa 800 metr beỳiklikde bolan “Gökjedag” atly dagyñ has ỳokary çüñkünde bina edilipdir. Halatnebiniñ dörän mekany welaỳat bölünşikde Minudeşt şäheristanyna degişli etraplaryñ biri bolup durỳar. [1] .

Minudeşt şäheri demirgazyk tarapdan Garaşsyz Türkmenistanyñ Gündogar terretoriỳasynyñ Garrygala ỳakyn serhetlerine, Günorta tarapy Semnan welaỳatynyñ Şahrud şäherine, Gündogar serhedi Horasan welaỳatynyñ Bežnurd şäheri we Günbatar tarapy hem Kümmetkowus şäheristanyna çäklenỳär. Bu şäher özüne esli oba-abatçalary merkezleşdirỳän üç sany Kelala, Marawdepe hem Merkezi etrap ỳaly etraplar tabyn bölünşikde durỳar. Halatnebiniñ zyỳarat ỳadygärligi bolsa, Marawdepe etrabynyñ daglyk terretoriỳasynda ỳerleşỳär. Bu ỳadygärlik daglyklaryñ iñ çüñkünde bina edileni üçin, ol ỳerden terretoriỳanyñ daglyk manzary bu mukaddes mekanda gözel gözỳetim döredỳär.

Haled ibn-e Senan hezretleriniň gubury

Haled ibn el-Senan hezretleriniň ỳadygärligi depesindäki esasy bir gupba bilen beỳlekilerden tapawulanỳar. Onuň daş-töwerekleri zyỳaratçylary ỳerleşdirmek üçin niỳetlenen birnäçe otaklardan hem hüjrelerden ybarat bolỳar. Bu ỳadygärlikden birneme daşyrakda Halatnebiniñ Çopan gullugynda mürit bolup gezen “Çopanatanyñ” gubury, piriñ aỳagyrak pesinde jaỳlanyp. Munuñ ỳatan ỳeri hem zyỳarat mekana öwrülipdir.

Halatnebiniñ gubury

Umumy türkmenlerde gadymdan bäri däp bolup gelşi ỳaly bu iki mowzeleỳiñ daş-töwereginden başlanyp Gökjedagyñ beỳikliklerinde has irki döwürlerden bäri örän geñ öwülỳäçilikleriñ ỳerleşindikleri, ony gören syỳahançylary haỳran galdyrỳan. Munuñ has geñ tarapy bu öwülỳäçikler bilen gümmeziñ bu daglyklarynyñ iñ beỳikliklerindediginiñ sebäbini bilmek üçin bu ugurda ỳörite giñden ylmy derñew işlerini geçirmekligi talap edỳär. Beỳle işleri slyp barmagy iki dogan ỳürtEỳran Yslam Respublikasy bilen Garaşsyz Baky Bitarap Türkmenistanyñ ylmy-medeni miraslary öwreniş merkezleriniñ medeni aragatnaşyklary esasynda hütdäsinde durỳar. Bu öwülỳäçiliklerdäki guburlaryñ başynda goỳulan, ỳüzüniñ ỳazgysy zamanyñ geçmegi bozulan adam şekili daşlar özboluşly ỳek-täk häsiỳete eỳe bolỳar.

* Halatnebi etraplary

Ýöne gynansakda bu daşlar has gadymydan bäri klimatyñ yssy-sowugynyñ beren täsirleriniñ astynda köỳneleşip owranmagy tarap bolỳar. Mazarçylygyñ guburlarynyñ başynda dikilen daşlar bir bütewi daşdan traşlanyp, iki hili görnüşde şekillenipdir. Bir görnüşi türkmen halkynyñ gadymdan bäri gözbaş alyp gaỳdan medeniỳetiniñ güỳç simwolỳasy, goçytñşahyny görkezỳär. Güỳç-kuwwatyñ şeỳle simwolik şekilleindirmesi bolsa, ỳagny “Goç şahy” diñe bir guburlaryñ daşlarynda däl-de, eỳsem türkmen haly-halyçylyklarynyñ, palas-keçeleriniñ hem beỳleki el tikinlerinde-de görünỳär. Bu daşlaryñ käbirleri ỳokary uzynlygyna tegelenip daşy saỳhallanyp traşlanan görnüşde “Towtem we folk kolleksiỳasyny” döredỳär. Olaryñ hersiniñ boỳy 2-3 metre çenli uzynlygy bar. [2] .

* Halatnebiniň zỳaratkäsi

Bu guburyñ daşlary hakynda il arasynda dürli rowaỳatlara duş gelse bolỳar. Käbirleri bu daşa öwrülen adam heỳkelleri allatagalanyñ gazabyna giriftar bolan Halatnebiniñ duşmanlary diỳip rowaỳat edỳärler. Ýene bir toparlar hudaỳtagalanyñ emri bilen olary duşmanlardan goramak üçin daşa öwrülipdir. Olar piriñ ỳakyn öwrülipdir. Olar piriñ ỳakyn aranlary bolupdyrlar, diỳlen düşünjelere hem gabat gelse bolỳar.
Doly rowaỳatlaryñ habar bermegine görä, “Halad ibn Senan aleỳhussalam allatagalanyñ il arasynda saỳlan resul pygammerleriniñ biri bolupdyr. Ol Horşit atly kowmyñ howpyndan öz ỳaranlary bilen “Gökjedagyñ ” çüñküne gaçyp atypdyr. Olary duşmanlardan goramak üçin hudaỳtagalanyñ emri bilen daşa öwrülüpdirler ”. diỳilen rowaỳat köpçüligiñ arasynda ykrar edilỳär.

“Naseh-ettawaryh (taryhlaryñ nusgalary)” atly kitapda Haled ibn Senan aleỳhussalam hakda şeỳle rowaỳat hem bar . “Haledebne Senan 6123 ỳyl adamata hezretlerinden soñ pygamberlige laỳyk bolupdyr. Şol wagtyñ özünde halky Ysa pygamberiñ şerigat dinine çagyrmak bilen pygamberlik derejesine ỳetipdir. Halebne Senan aleỳhussalamyñ nesepnama boỳunça arkasy hezret Ysmaỳyl Zabihullaga baryp ỳetỳär”. [3]

(Ysmaỳyl hezretlere “Zabihulla” lakamynyñ goỳulmagy allatagallanyñ gurbanlyk çalynmaga taỳyn bolan hezret diỳmegidir. Gurban baỳramynyñ ỳöredilmegi hem şoña degişli bolup, ol hakdaky rowaỳaty köpler bilỳändirler).

Halatnebiniñpygamberligi hem onuñ haỳsy kowumdan bolandygy barada taryhy dürli çeşmelerde tesfir ỳazgylara duş gelinỳär. Şolaryñ arasynda “Tefsir-e ruhylbeỳan”, “Tefsir-e ruhylmany”, “Tefsir-e alaeljelalin”, “Fazilatnameỳe Halatnebi”, “Tefsir-e eljelalin kelan” ... ỳaly eserleri ỳatlasa bolar.

“Ruhylbeỳan tefsiri” kitabynyñ 551-nji sahypasynyñ Kelebiniñ aỳtmagyna görä, hezret Ysa aleỳhussalam bilen hezret Muhammediñ pygamberliginiñ aralygynda 4 sany nebi (Hudaỳtagalanyñ berỳän ylhamy esasynda gaỳp wakalardan habarly adam) agitasiỳa ỳöredipdir. Şolardan üçüsi Beni Ysrail kowumyndan bolup birisi arap milleti bolupdyr. Ol hem şol Haledebne Senan aleỳhussalamdyr.

“Ruhylmaany tefsiri” kitabynyñ 6-njy bölüminiñ 104-nji sahypasynda şeỳle maglumat bar, “Pygamberleriñ taryhy boỳunça Haledebne Senan aleỳhussalamyñ pygamber bolandygy hakda takyk subut bolup, şerigat boỳunça şeỳle rowaỳat edilipdir. (Öwülỳäler hakda eser ỳazan belli musulman taryhçy) Ibne Şahap, Haledebne Senanyñ pygamberleriñ hataryndadygyny subut edipdir.” [4] .

“Sawy ala eljelalyñ tefsiri” kitabynyñ “mayde” (saçak ỳa-da desterhan) süresiniñ birinji bölüminiñ 275-nji sahypasynda ỳene-de “Tefsir-eljelalin kelan” eseriñ 97-nji sahypasynyñ gyrasyndaky mayde süresiniñ düşündirişinde şeỳle ỳazylỳar: “Ysa pygamberiñ zamany bilen Muhammet pygamberiñ dörän döwri arasynda 4 nebi bolup olardan üçüsi Beni Ysraỳyl we dördünjisi hezret Haladebne Senan aleỳhussalam arap taỳpasynyñ Ysa tiresinden bolupdyr. Muhammet pygamber aleỳhussalam ol hakda şeỳle diỳipdir:Nebi zogäho kowme ỳagny azgyn bolan kowumyñ arasyndan çykan pygamber”. [5] .

Daşdan görünỳän gubur çopan atanyň gubury

“Ruhylbeỳan tefsiri” eseriniñ üçünji bölüminiñ 241-nji sahypasynda “ỳasyn” süresi hakda onuñ mekan tutan ỳeri bilen ỳagny kämil görnüşde gö®kezilỳär. “Arabyñ Beni Ysrail taỳpasyndan bolan Haledebne Senan aleỳhussalam, allatagalanyñ tarapyndan öz kowumyny dogry ỳola salmak üçin iberilen bendesidir. Ol hezret Ysa aleỳhussalam bilen Muhammet pygamber sallallaho wäsälämäniñ pygamberligi zamanasynyñ aralygynda dörändir. Olaryñ guburlary Jürjän ỳurdynda (Jürjän zemini) bir dagyñ çüñkünde (gullasynda) ỳerleşipdir”. [6]

Kümmekowus şäherinden bolan Türkmensähranyñ ulymalarynyñ biri merhum Hajy Abdyljelil ahun Japarbaỳ “Faziletnameỳe Halatnebi” atly türkmen dilinde çykaran golỳazmasynda şeỳle ỳazylỳar: “Nesilme-nesil zyNesilme-nesil zyarat edip sygynyp gelinỳän musulman türkmen halkynyñ gupbaly öwülỳäsiniñ gözbaşy, Haladebne Senan aleỳhussalam, taryhy eserler hem tefsir çeşmeleriniñ esasan hem Ibne Şahabyñ azgylarynyñ şaỳatlyk etmegine görä, allatagalanyñ iberen pygamberleriniñ biridir. Musulman türkmen halkynyñ ynamlary boỳunça, hezret Halatnebini Jürjän ỳurdynyñ Gündogaryndaky daglyklaryñ iñ beỳik nokadynda (gadymy Gürgen we häzirki Kümmetkowus) jaỳlanypdyr. Bu hakda türkmen klassik şahyrlarymyz hem ỳatlap geçipdirler”.[7]

Türkmen klassik şahyry Mesgingylyç öz eserleriniñ birinde “belendinde Halatnebi ỳatandyr”. [8]
Ýagny Gökjedagyñ belentliklerini göz öñüne getirmek üçin goşan bendini hem ỳatlap geçỳär.
Ýeri gelende ỳatlap geçmegi makul bilỳärin, Eỳranda Halatnebiniñ esasy zyỳaratçylary Türkmensähranyñ türkmenleri bolup durỳar. Bu hakda giñden ylmy iş alyp örän jaỳdyr bolup durỳar. Ýöne gynansakda öñki şa režiminde ähli Eỳran boyunça esasan hem türkmenleriñ dini medeniỳetlerini äsgermezlik edileni üçin ol ỳerde bir dürli gurulşyk alynyp gidilmedi. Bu häzirki jaỳỳñ gurluşygynyñ esli bölegini hem Eỳran Yslam Respublikasy döredilenden bäri gözegçilik edilỳär. Eger biziñ Türkmenistan Garaşsyz ỳurdumyzdan ildeşlerimiz ol ỳere zyỳarat etmäge barmakçyl bolsalar, tomus aỳlar suw mümkinçilikleri ỳatdan çykarmasynlar! Umuman bu iki zyỳara mekanyñ mümkinçilikleri hakda aỳdanymyzda zyỳaratçylar üçin ỳaşamaga ỳeterlik hüjreler hem otaglar gurulypdyr. Bu mukaddes zyỳarat mekana onuñ daglykdygyna garamazdan Marawdepäniñ üsti bilen oña ỳetmek gyn zat däldir.
“Halatnebiniñ dini-taryhy kolleksiasynda Gökje dagyñ dag eteginde, “Hyzyrdendan” atly bir serwiagaç bagy otyr. Aỳdyşlaryna görä, ol bag 2400 ỳyl ỳaşapdyr.” 77 ... Dowamy

-------------| Edebiýat we çykgytlar:

c). Türkmensähradaky soñky dörän täze dini akymlary :

1979-njy ỳyldaky Eỳranda geçirilen rewolỳutsiỳa soñabaka yslam rewolỳutsiỳasyna öwrülip Eỳranda “Yslam Respublykasynyñ” döredilmegine getirdi. Şondan soñ bütin Eỳran boỳunça beỳleki sünni dini garaỳyşly milletleriñ arasynda hem dini hereketleri ösüş häsiỳetine eỳe boldy. Şolar bilen birlikde Sistan Buluçystanyñ dini wekili şih Abdulaziz Moulawy, Eỳranyñ Günbatar Kürdistanynyñ dini wekili mufti şih Osman, Eỳranyñ Günortasynda ỳerleşỳän arap sünnileriñ dini wekili we Türkmensähradaky ahun-ulymalar hem bu hereketlere goşulypdyr. Türkmensährada “Ähli täsännon” ỳagny sünni musulmanlar üçin öz dini taglymatlary esasynda ỳazylan kitaplary neşir edilip başlandy.
Dürli halk hereketleri bilen bilelikde (syỳasy, medeni, ykdysady) din hereketleri hem käbir ỳaşlaryñ arasyna ỳöriteleşdi. Şolaryñ biri “Änjomän-e Islami-ỳe Jäwanane torkmän” (Türkmen Ýaşlarynyñ Yslamy Jemgyỳeti) ady bilen Türkmensährada işläp başlady. Olar şol wagtdaky Eỳranyñ prezidenti Banysadr bilen raỳdaşlyk edeni üçin soñ ỳapyldy.
Olaryñ ỳapylmagy bilen 1979-1980- nji ỳyllardaky Türkmensährada döredilen “Türkmensähranyñ sowet awtonomiỳa” sistemasyny dagydylandan soñ dini – yslamy hereketler Türkmensährada ünsden düşürildi. Sebäbi türkmenleriñ sünni garaỳyşy bir tarapdan döwletiñ şaỳy propagandasy, ikinji bir tarapdan biri-biri bilen deñ hasaplanmaỳardy.

Namazhon zenenlar Mesjide yygnanyshyarlar

Şonuñ üçin Türkmensähradaky türkmen ỳaşlarynyñ arasynda öz medeniỳetlerine mahsus bolan dini-yslamy hereketleri boỳunça dini-syỳasy hereketler emele geldi. Olar türkmen ulymalaryna ỳüz tutỳardylar. Türkmen ỳaşlary dünỳä boỳunça alnyp barylỳan dini-yslamy hereketlere goşulyşmak isleỳärdiler. Sebäbi döwlet yslam döwleti bolany üçin şeỳle bir jemgyỳetiñ döremegine mümkinçiligiñ bolmalydygyna düşünilỳärdi. Şonuñ üçin käbir ulamalaryñ maslahaty boỳunça ỳaşlar 1981-1982-nji ỳyllardan bäri Pakistandaky “Ähli täsännon” jemagatyñ yslamy hem ylahyỳet okuw merkezlerine bilim almaga göỳberilỳärdi. 1970-nji ỳyllardan soñ, türkmen talyplary, dini bilim almak üçin Saud Arabystan, Müsür, Siriỳe hem beỳleki musulman arap ỳurtlaryna iberilỳärdi.
Ýöne ol döwürde bilim alyp gelen talyplar umymy dini-ylahyỳat bilim derejesini gutaryp, ỳörite diplom bilen ỳurtlaryna dolanyp gelerdiler. Gelenden soñ mugallymçylyk ỳa-da ahunlyk derejesini gorap käwagt döwlet edaralarynda-da iş alyp barỳardylar.

Tebligi Jemagat toparyñ agidatlary

Geçen döwürlerde öñki SSSR-iñ Owganistanyñ Demokratik Partiỳasyna doganlyk kömegi esasynda dünỳä syỳasatlaryna ugrugan akymy hem beỳleki syỳasy-ykdysady bähbitleri boỳunça olaryñ ỳurduna goşun döküp belli bir prosesiñ dowamynda dini hereketleriñ öjükmegine sebäp boldular. Şonyñ üçin Arabystan hem Pakystan ỳaly musulman ỳurtlaryñ ünsleri Owganystana tarap gönükdi. Olar kömek üçin 1984-nji ỳylda Saud Arabystanyñ ỳolbaşçylygynda Päkistanda hem beỳleki Orta Aziỳadaky ỳurtlarda dini propagandalar ỳola goỳdular. “Fars aỳlagyñ gyrasyndaky oturan Arap Emiratlary hem şihlary Arabystanyñ ỳolbaşçylygynda dini medreseler salmak hem Owgan telebelerine dini okuw metodikalaryny neşir etmek üçin köp mukdarda pul serişdelerini göberdiler”. [1]

Saud Arabystanyñ hökümdarlary ỳurtlaryna Muhammet Pygamber hem yslam dininiñ dörän merkezi hökmünde hem sünni mezhebi bolany üçin beỳleki ỳurtlardaky sünni musulmanlara maddy-ruhany kömeklerini ỳetirmäge özlerini borçly duỳỳarlar.
Olar şu ugurda alyp barỳan diplomatiỳasy esasynda, “özlerine mahsus bolan sünni mezhebiñ propagandasy, Eỳran Yslam Respublikasynyñ ideologiỳa propagandasynyñ öñüni almak, yslam dinini kommunistik propagandasynyñ öñünde goramak we Saud Arabystantñ alternatiwasyny hem abraỳnyny beỳleki musulman milletleriñ ỳanynda ỳokarlandyrmak ỳaly hereketlere regionda gullyk edỳärler”. [2]
Umuman region boỳunça şeỳle şertler sebäp bolup, Türkmensähradaky türkmen ỳaşlary Päkistanda hem Eỳranyñ Sistan-Buluçystan welaỳatynyñ merkezi Zahidan şäheriniñ dini medreselerinde birnäçe wagt okap, yzlaryna dolanyp täze dörän dini herektleriñ häsiỳetinde “Jemagat täbligi” (Wagyz jemgyỳeti) diỳlen topar döredildi.
Öñki wagtlarda dini merkezlerinden ähli sünnet talyplara berilỳän diplomy Kum şäherindäki “Huzeỳe Elmiỳe-ỳe Gom” atly dini merkezinde tassyklanylỳardy. “Emma 1996-njy ỳyldan bäri olaryñ okuwy gutarany üçin berilỳän diplomy bu edara tarapyndan tassyklanylmaỳar. Ähli sünnetiñ Zahidan şäheristanyndaky dini medreselerinden dini bilimlerini gutaryp gelenleri bolsa, döwlet gullugyna göỳberilende olara parhly seredilỳär. Şeỳle şertdäki esgerleriñ harby derejesini beỳlekilerden pes derejelerde ỳerleşdirilỳär. Eger-de “Ähli taşaỳỳo (şaỳi)” hüze ylmyỳalarynda, ỳagny, dini medreselerinden okuwyny gutaran bolsalar, olary uly harby derejelere laỳyk edỳärler”. [3]
Şeỳlelik bilen Türkmensährada häzirki zamanda “Jemgyỳet täbligi” ady bilen döredilen toparlar, alyp barỳan dini garaỳyşlaryny halk arasynda wagyz edỳärler. Olaryñ garaỳşynda “elm-e emr (aỳdyng buỳruk) diỳlen düşunje bar. Ýagny Hudaỳtagallanyñ ugrunda ryỳazat hem muşagatlyk çekip, päk niỳet bilen Allaga iman getirip, Gurhandaky buỳruklary berjaỳ edip halka ỳaỳratsañ Hudaỳtagalanyñ tarapyndan olara buỳruk, ỳagny, ylham duỳgular inỳär. Oña “ylmy emr” -diỳip ynanỳarlar.
Olar wagt-wagt metjitlerde “zikr” däbini ỳerine ỳetirỳärler. Olar köplenç aşakdaky mekanlarda ỳygnanşỳarlar. Kümmetkowus şäheriniñ günbatar gyrasyndaky Gedemabat etraby, Galandarabat etraby hem Akgala şäheri bilen Bendertürkmen şäheriniñ arasyndaky Gürgen derỳasynyñ boỳundaky Kötük diỳlen obalaryñ metjitlerinde ỳygnanşỳarlar. Ol ỳerde zikrdir doga okamak bilen, beỳleki dini däp-dessurlsry brjaỳ edỳärler. Olara halk arasynda “terkidünỳä” diỳlen at berilipdir. Olar obama-oba aỳlanyp gezỳärler. Kähalatlarda arypçylygyñ güỳçli ylham (wahy) derejesine çenli özlerinden dürli hereketler görkezỳärler. Bu jemgyỳet türkmenlerde öñki döwürlerdäki “Porhan” diỳlen şahsyỳeti ỳadyña salỳarlar.
Aỳal-gyz maşgalalary bütin ỳapyk şertde saklamak we jemgyỳetçilik işlerinde işlemekden mahrum diỳip hasap edỳärler.

Talibanlaryn garsysyna hereketler

Umuman, Eỳran Türkmenleriniñ arasynda hem Gülistan welaỳatynda, yslam dininiñ häzirki döwürde dürli garaỳyşlaryna gabat gelse bolỳar. Olary esasan üç topara bölmek mümkin:
1). Birinji topar has fundamentalistler (sagçylar).
2). Ikinji jemgyỳet bolsa, ortaça garaỳyşdaky we özlerini durmuş bilen bilelikde alyp barỳan toparlar.
3). Üçünji topar özlerini dünỳä özgerişleri bilen jebisleşdirmek isläp we medeniỳetleriñ gatnaşyklary diỳilen pikire gulluk edỳänler.
Meselem, birinji toparlaryñ garayyşlary hakda olaryñ 1999-nji ỳylyñ 12-nji aprelinde göỳberilen “Gülistan welaỳatynyñ Hezbulla ruhanyỳet” jemgyỳetiniñ bildirişiniñ birinde şeỳle diỳilỳär: “Ymam Homeỳniniñ yslam dilindäki “welaỳat fakyh” (ỳagny ulymalaryñ hökümeti)” usuly hakdaky wesỳetnamasynda şeỳle ỳazỳarlar. “Welaỳat fakyh meselesini Hubragan mejlisi (ỳokary kanun düzüji mejlisiniñ) çykaran karary däldir. Welaỳat fakyh resul Allanyñ häkimligi diỳmekdir. Bular resul Allanyñ hem häkimliginden gorkmaỳarlar. (“Bular” diỳlen topar üçünji topar göz öñüne tutulyp aỳdylỳar).
Tekstiñ dowamynda şeỳle setirler bar: “Şuny bilip goỳuñ, häzir Ymam zaman Mähdi hem gelse-de, bularyñ galamy onuñ bilen garşy çykar. Olar elindäki galamlary bilen biziñ milletimiziñ ỳoluny üỳtgedip bilmejekdigini bilip goỳsunlar.”....

Dini derejeleriniñ hödürlenişi

Tekstiñ dowamynda “Günbatar ỳurtlaryñ şekilindäki ỳöredilỳän azatlyklar, ỳaşlaryñ (gyzlaryñ we oglanlaryñ) gümrä bolup, ỳolundan azaşỳandyklaryna sebäp bolỳandygyny hemmäñiz bilmelisiñiz. Beỳle azatlyklar yslam nuktaỳnazardan garalanandyr. Yslamyñ umumy päkliginiñ we ỳurduñ bähbidine garşy edilỳän wagyzlar, çykarylỳan gazỳet-žurnal, makala hem kitaplar haramdyrlar. Onuñ öñüni almak bize hem ähli musulmanlara wajypdyr”. [4]
“Olar yslam hökümeti döretmekde “welaỳat fakyh” esasy hökümet usuly we jemgyỳeti bagtly durmuşa gönükdirilỳan taglymatlar, diỳip düşünilỳär”. [5]
Ýokarda ỳatlanan “Jemagat täbligi” diỳlen toparlaryñ geỳim geỳinişi, ahlak häsiỳetleri hem ỳüz keşblerini bezeỳşi beỳleki dindarlardan has tapawutlanypdyr. Olar dyzyndan etek sallanyp duran ak matadan uzyn geỳim geỳinỳärler. Sakgallary uzyn (Elbetde, şaỳilarda sakgallary ỳarym santimetrden uzyn bolmaly däl), murtlary syrgyly bolmaly, sebäbi murt göỳbermek haram diỳip hasap edỳärler, Ellerinde monjukdan düzülen uzyn tesbih, aỳaklaryna Arabystanda ỳa-da Päkistanda çykỳan ỳörite şypbyk bolup, başyna oranỳan sellesiniñ bir ujy uzynrak göỳberilmeli. Eger-de selle bolmasa ỳerine Arabystandan getirilỳän ak matadan tikilen “sopy börük” geỳinỳärler. Olar şeỳlelik bilen beỳleki ỳaşaỳjylardan tapawutlanypdyrlar.
Gürrüñ bermeklerine görä, olar wagt-wagt 6-12 aỳlap ỳitip gidỳärler. Umuman Türkmensähradaky Teke ahun, Mämmet ahun Nuryzade we beỳleki belli abraỳly ulyma-ruhanylar olaryñ alyp barỳan ỳoluny tassyklamaỳarlar.
Ýokardaky ỳatlanan dini hereketleriñ gözbaşyny Päkistanyñ merkezliginde goỳsak, ondan esasy bähre görỳän talybanlardyr. Elbetde bu dini hereketler öz-özünden döremejekdigine aỳdyñ göz ỳetirse bolỳar. Beỳle hereketler öz yslam garaỳyşly dini ỳerliginde region boỳunça birinji tarapdan syỳasy-ykdysady maksatlaryñ esasynda ỳöriteleşdirilỳär. Ikinji bir tarapdan bolsa, din hem syỳasat bürençeginiñ astynda milli agresiw hereketleriñ duỳgysy görünỳär.
Ykdysady babatda bir mysal aỳtsak: “Praktikada Arabystan, Amirat we Päkistan syỳasy, maliỳe hem harby taỳdan Talybanlary goldaỳarlar. Ýöne Päkistanyñ olary gönümel goldaşy strategik boỳunça beỳlekilerden saldamlydyr ... Päkistanyñ olary beỳle goldamagynyñ sebäbi syỳasy-ykdysady babatdan diỳip düşünilỳär”. [6]
Emma milli taỳdan beỳle dini hereketler ỳüze çykyp güỳç alanda, milli hereketlere hem baş goşup beỳleki milletlere hyzgynyp ugraỳarlar. Meselem: “Olar (ỳagny talybanlar) dört ỳylyñ dowamynda Owganystandaky Täjikler, Türkmenler, Hezaralar, Özbekler hem beỳleki milletleri rehimsizlik bilen çaga, zenan-maşgala hem ỳaşy-garrysyna seretmäni topar-topar atyp köpçülikleỳin guburlarda jaỳlapdyrlar ... . Olar Owganystanda “Peştunistan” ỳurdy döretmegi maksat edinip yglan edỳärler”. [7]

Dini hereketler

Ýokardaky tutulanlaryñ arasynda Owganystanda türkmenleriñ hem esli ỳaşaỳjylary bolupdyr. Mysal üçin, 1999-nji ỳỳlyñ mart aỳyndaky çykan Eỳran türkmenleriniñ “Sähra” gazỳetiniñ 12-13-nji sanynda Owganystanly türkmen Abdylmejit Işçiniñ beren gepleşiginde şeỳle setirlere duş gelỳäris: “Talybanlar Owganystanyñ Demirgazyk ỳurtlaryny alanlaryndan soñ ilatyñ ỳaşaỳyş şertleri has gynlaşdy. Talybanlar ỳaragly-ỳaragsyzlara seretmäni adamlary bir ujundan tutup başladylar. Kim bolsañam bola, olara tapawut etmeỳärdi. Her kimiñ orny, derejesi ỳa-da sowatly, mally-mülkli bolsa, tutup bir toparyny Kandihar şäherine we beỳleki bir toparlary “Deşti-Leỳla” diỳlen ülkä alyp gidip atỳardylar”. [8]
Tähranyñ “Hämşähri” gazỳeti Päkistanyñ Penjap welaỳatyndaky Moltan şäheriniñ metjidine bolan ỳaragly çozuşdan habar berỳär. Bu gazỳet Fransiỳanyñ habar serişdeleriniñ berỳän habary esasynda, bu çozuş ertir ir bilen namaz wagty amala aşyrylypdyr.
Bu wakada dört sany awtomat ỳaragly kişi adamlara tarap ot açypdyrlar (ok atypdyrlar). Päkistanyñ polisiỳa organlarynyñ aỳtmagyna görä, “bu çozuş Penjap welaỳatyndaky şaỳ-sünni harbyçylaryñ toparlaỳỳn alyp barỳan göreşleriniñ bir bölergidir” -diỳip nygtaỳarlar. Bu döredilen hüjümi entäk toparlaryñ hiç haỳsysy boỳun almaỳarlar. Ýöne mundan öñiki şoña meñzeş bolan hüjümleri “Sepah-e Sahabanyñ harby şahasy” (“Leşger-i jahanguỳ”) atly toparyñ üstüne atỳarlar. Adyny aỳtmakdan çekinen Päkistanyñ polisiỳa işgärleriniñ biri, şu aragatnaşyklarda tutulanlar “Hezbe Ägaliỳät-e Jonbeş-e Gowmy-ỳe Mahajer” ỳagny (Az sanly Göçme Kowumlaryñ Jümmüşi Partiỳasynyñ agzalary) -diỳip nygtaỳarlar. Ýöne bu partiỳanyñ ỳolbaşçylary beỳle günäni esassyz diỳip ret edipdirler. [9]
Bu döredilen Sepahe Sahabalar hakda dünỳäniñ habar beriş serişdeleri olaryň dürli hadysalaryndan habar berỳärler. Olar yslam äleminiñ fyrga (topar) görnüşdäki gapma-garşy hereketlerinden gözbaş alỳarlar. Baryp 15-nji asyrdan öñ başlanan beỳle näsazgärlikler gelip XX asyryñ iñ aỳaklarynda beỳle topalañly hereketleri köşeşdirmäge tarap alyp barmalydygyny häzir yslam äleminiñ akyldar ulymalary nygtap geçỳärler.
Bu ugurda Doktor Sobhy Mähmäsany öz ỳazan “Yslam doktoreỳne (disiplina)-synyñ garaỳşyndan “Halkara hukuklaryñ usullary” atly işinde adamlaryñ dünỳäde biri-birine bolan dini hormatly hukuklaryndan hem arada bolan näsazlyklaryny parahatçylykda we ylalaşyklykda çözmekligi kurhan aỳatlaryndan faktlaỳyn subut edỳär”. [10]
“Yslam dini ynsanlar arasyndaky doganlyk usullaryñ, beỳleki halklaryñ mezhep garaỳyşlaryna hormatly seretmek we halkara doganlyk gatnaşyklarynyñ esasy sütüni hökmünde halkara parahatçylygyñ tarapdarydyr”.
Kurhanda şeỳle rowaỳat bar: “Eỳ imany hemra bolan adamlar, hemmäñiz yslamyñ parahatçylygyna girişiñ”. [12]
Din hem dini garaỳyşlary jemgyỳetçilikde alyp barmak meselesi ỳüze çykanda, bu ugurda kurhanda şerg-dessurlar hem öwüt-nesihatlar görkezilipdir. Bir musulman ol görkezilen çarçuwasyndan daş çyksa, onda onuñ hudaỳa hem kurhana bolan ynamy şüwbheli görner. Hudaỳtagaladan Pygamber resula ylham bolan kurhandaky aỳatlarda şeỳle görkezilỳär: “Eỳ pygamber resul! Halky delil, mantak hem paỳhasly çykyşlar bilen hudayñ ỳoluna sal! Garyndaşlaryñ bilen iñ oñat paỳhasly ỳoly saỳlap al!”. [13] .... Dowamy

-------------| Edebiýat we çykgytlar:

b). Türkmensährada dini däp-dessurlar :

Türkmenler hem her bir beỳleki musulmanlar ỳaly günde bäş wagt namaz okaỳarlar. Kähalatlarda bäş wagt wajyp namazlardan başga-da “mustahap namazy” diỳlen ybadaty berjaỳ edỳärler. Türkmenler remezan aỳlarynda namazlaryny oñardygyça metjitlerde okaỳarlar.
Öñki döwürlerde türkmenleriñ metjidi öz ỳaşaỳyş şertlerine görä, garaöỳlerde ya-da beỳleki bir şertlerde döwrebap salynan jaỳlarda bolupdyr. Emma oturumlaşyp başlanlaryndan soñ Türkmensähranyñ esli ỳerlerinde uly metjitler bina edilipdir. Metjidiñ içine düşelỳän düşekleriñ üstüne ỳörite “sejjadaly” dokalan halydyr ỳa-da basylan keçe görnüşdäki “namazlyk” ỳazylỳar.

* Ähli ilat tarapyndan berjaỳ edilỳän “Aỳt namazy”. – Hojanepes etraby

Gurply türkmen maşgalalary mübärek remezan aỳyndan bir näçe gün öñ bir goỳun, geçi ỳa-da göle soỳup, goñşy-golamlar hem dogan-garyndaşlaryny myhmançylyga çagyryp hudaỳ ỳolyna “sadaka” edỳärler. Erkek kişiler çagyrylan ỳere baryp nahar edinỳärler. Ýöne aỳal maşgalalara bolsa, bişirilen nahardan öỳüne iberỳärler. Bu myhmançylyga “Alla ỳoly” hem diỳipdirler.
Umuman remezan aỳynyñ ähli gijelerinde türkmenleriñ arasynda şeỳle sadakaly myhmançylyklar bolup durỳar. Olar remezan aỳynyñ 27-si gijesini has hormatlaỳarlar. Oña “Gadyr gije” diỳip atlandyrỳarlar. Gadyr gije hakda gurhanda ỳörite rowaỳatlar bar. Oña arap dilinde “Leỳletilgadyr” diỳip degişli “aỳat” hem “süreler” inipdir. Şol gije ỳagşy myhmançylyk edilip uzakly gije oturşyk gurỳarlar. Adamlar gün tertibindäki ilkinji irki ertir namazlaryny okap, ertirlik edip, onsoñ ,ỳatỳarlar. [1]

Goyun bazar

Türkmensährada ỳylda iki sapar uly dini baỳramçylyk, ỳagny “Oraza” baỳramy bilen “gurban” baỳramy tutulỳar. Bu baỳramçylygy has dabaraly alyp barỳarlar. Oraza baỳramçylygyny “aỳde fetr”, gurban baỳramçylygyny “Aeỳde gurban” hem diỳip atlandyrỳarlar. Bu iki baỳramçylykda ähli oba-şäher ilaty Belli bir mekanda “jemgyỳet (jemagat) namazyny” ỳagny, “aỳt namaz” berjaỳ edỳärler. Şol baỳramçylyk günleri her kim özüne niỳetläp goỳan iñ täze egin-eşiklerini geỳiỳärler.
Gurban baỳramy Türkmensährada 3 gün tutulỳar. Gurban baỳramynyñ birinji güni öỳleden soñ mal öldürlỳär. Bu baỳramçylyklaryñ hersiniñ döreỳşi barada rowaỳatlar bar. Gurbanlyk çalnandan (soỳulandan) soñ her maşgala gapysynda sadaka berỳär ỳa-da bolmasa-da ỳedi goñşusyna gurbanlyk etinden iberyärler. Gurban baỳramynyñ sadakasyndan her bir türkmen musulman bendesi ỳedi gapydan sadaka datmagy özlerine sogap diỳip hasap edỳärler. [2]

* Gurbanlyk çalynyş sahnasy- Kümüşdepe ş.

Türkmenler her baỳramyñ ilkinji gününden iki gün öñünçä “kir güni” diỳip öỳlerini hem daş-töwereklerini arassalap başlaỳarlar. Baỳramdan bir gün öñünçä “kokun güni” belläp, bugdaỳ unundan ỳörite taỳỳarlanylỳan “çapaty” ỳa-da “kokun” bişirip, ỳedi goñşa paỳlaỳarlar. Baỳramçylyk güni bolsa, her öỳde supra ỳazylyp, dürli süỳji tagamlar bilen saçagy bezeỳärler. Ilki bilen ỳaşlar, ỳaşyulylary sylap, görme-görüşe baryp, baỳramyny gutlaỳarlar. Meỳdanlarda “çatma” gurup, hiññillik uçỳarlar. Ulyrak çatmalara “bäş şalman” ỳagny bäş sany uly hem uzyn şalman agaçdan dikilỳän çatma diỳlipdir. Olaryñ kiçirägine sallançak diỳilipdir. Ýene-de bir uzyn şalman agaçdan dikilỳän “aỳlama” diỳlen oỳun hem uçỳarlar.

* Duz dadyşma gatnaşygy

“Baỳramçylyk günlerinde oglanlar-gyzlar gatyşyp bilelikde oỳnaỳarlar. Gijelerine läle kakỳarlar. Türkmen folklỳoryndaky dürli oỳunlar ỳerine ỳetirilỳär”. [3]
Ýañy-ỳakynda Türkmensährada mugallymlar tarapyndan gurban baỳramçylygy türkmen halkynyñ arasynda ähmiỳetiniñ bardygyny aşakdaky görkezilen fakt mälim edilỳär.
Gülistan welaỳatynyñ “ähli sünnet” mugallymlarynyñ gurban baỳramynyñ resmi dynç gününi üç gün etmelidikleri hakda Gülistan welaỳatynyñ bilim edarasynyñ baş müdirine talap edilip ỳazylan hat “Sähra gazỳetinde çap edildi.

* Garabulakdaky taze salynan dini Erpanabat metjidi

“Täze aỳagalan Gülistan welaỳatynyñ işe girişip başlanyny gutlamak bilen, geografiki territoriỳany hem-de jemgyỳetçilik düzümini gözöñünde tutup, bu welaỳatyñ beỳleki gadymy goralmaly miras-medeniỳetlerini hem däpleri bilen bir hatarda terk etmeklik ruhy we maral taỳdan döredỳän käbir dini garaỳyşlardaky düỳpli ytygatlaryny kanunlaşdyrylmagy garaşylỳar.
Gurban baỳramy bilen oraza baỳramy ähli musulmanlaryñ arasynda, esasan hem bu welaỳatyñ jemgyỳetiniñ esasy sanyny döredỳän ähli sünnet doganlarynyñ iki uly yslamy baỳramçylygydyr. Türkmenleriñ arasynda bu baỳramçylyk uly hem dabaraly alynyp barylỳar. Şonuñ üçin ähli sünnet doganlaryñ medeniỳetinde uzak ỳyllaryñ dowamynda üç gün baỳramçylyk bolỳan baỳramlaryñ gadymy däp-dessurlaryny saklap, berjaỳ etmek üçin, näçe ỳyldan bäri üç günden bir güne getirilen bu baỳramçylygyñ resmi dynç gününi üç güne öwürmegiñizi talap edỳäris”. [4]

* Agaş toỳ güni toỳa çagyrylan ähli ilata wagz-doga çap edilip paỳlanylỳar. Hojanepes etraby

Türkmensähradaky türkmenlerde “ak aş (agaş)” diỳlen her kimiñ öz şahsy baỳramy bar. Haỳsy bir türkmen 63 ỳaşa baranda Muhammet Pygamberiñ ỳaşyna ỳeteni üçin goỳun çalyp, hudaỳ ỳoly berip, sadaka edỳärler. Olar pygamber ỳaşyna ỳetendiklerine guwanyp, özlerini bagtly hasap etỳärler.

* Sünnetlenen çaga (Maksatsalyh)

şeỳle hem türkmensähradaky türkmenler öz ölen-ỳitenlerini has sylap onuñ üçin “musybat” tutỳarlar. Olary ỳatdan çykarmaỳarlar. Sebäbi ol ỳerde dogan garyndaşlyk ỳedi arka çenli gandüşer garyndaş diỳip hasap edilỳär. Haçanda bir türkmen kişi wepat bolsa, ony dini-milli däpleri bilen ỳerleỳärler. Ýagny ỳuwỳarlar. Onsoñ köpenine dolap, salaja çykaryp, metjide eltip (ỳakynynda metjit bolmasa, bir ỳalaza arassa meỳdanda) oña jynaza çykỳarlar. Onsoñ öliniñ wesỳeti boỳunça 10-15 adam gölegçi bolup, onuñ ata-baba öwülỳäçiligine eltip meỳdi öz türkmen dini usuly boỳunça ỳer gazylyp başyny kybla bakdyryp, üstüne agaçdan “gapyrga” jaỳlap, toprak bilen ỳapỳarlar. “Gubur” ỳerden ỳokarda gümmez ỳaly kiçi depejik bolup galỳar. Soñ musabat düşeniñ öỳüne gelip gapysynda birnäçe salym “ses” edỳärler (aglaşỳarlar). Şeỳlelik bilen gapyda “Çadyr” (wagtlaỳynça salynỳan öỳ ỳa-da tent) dikeldilỳär. Iliñ belli karysyny getirip, musybata gelen-gidenleriň tarapynda doga we haỳrat okalỳar. Musybat düşene tesselli berilip “yzyy ỳarasyn” aỳdylỳar. Beỳleki oba-şäherlerdäki dogan-garyndaşlaryna habar iberỳärler. Şol günüñ ertesi dogan-garyndaşlary hersi öz gurbynyň çatyşyna görä, özleri bilen çaỳ, şeker, mata hem goỳun ỳaly maddy kömekleri bilen “Aỳada (musybat)” gelip gurhan hatm edip, doga mejlisini geçirỳärler. Şeỳle etmek bilen yzynda galanlara göwünlik hem teselli berỳärler.

* Magtymguly Pyragynyn gubury

“Türkmensähradaky gurply maşgalalarda, umuman, hemmesinde diỳen ỳaly wepat bolan kişiniñ üçüsi, ỳedisi, otuzy (aỳy), kyrky, altmyşy, togsany, ỳüzi, ỳüzỳigrimisi, ỳüzellisi, ỳüzsegseni, ikiỳüz ony, ikiỳüz kyrky, ikiỳüz etmişi we her ỳỳlda ỳylyny goỳun soỳup, hudaỳỳoly berỳärler. Wepat bolan şahsyñ mal-matasyny ỳedisinden soñ, oglan-uşak ỳa-da bolmasa-da dogan-garyndaşlarynyñ arasynda yslam dininiñ şerigaty boỳunça “terekä” salỳarlar. Ýagny mal-mülki bölünip mirasdüşerleriniñ arlaryna paỳlanỳar. Beỳleki mususlman milletlerde bolşy ỳaly, türkmenleriñ guburynyñ başynda hem wepat bolanyñ ady hem doglan we wepat bolan ỳyly we güni, aỳ ỳerligini daşa ỳazdyryp goỳulỳar. Guburyñ başynda goỳulỳan daşlar köplenç mermerden goç hem goçuñ şahy ỳaly görnüşde, kähalatlarda iki gerişli adam heỳkeli görnüşde ỳasalyp goỳulypdyr”. [5] .... DOWAMY
------------- Edebiýat we çykgytlar:

a). 1979-njy ỳyla çenli hüjreleriñ ähmiỳeti :

Öñde belläp geçişimiz ỳaly hüjre- medreselerde türkmen halkynyñ ulymalary bilim alyp gaỳdypdyrlar. XIX asyryñ aỳaklarynda we XX asyryñ başlarynda Türkmensährada belli oba-şäherleri köpelip başlandan beỳläkk dini bilim almak üçin hüjre-medreseler hem gurlupdyr.
Oña ỳolbaşçylyk edỳän ulamalaryñ köpüsi Hywa, Buhara we Gögeldaş ỳaly şäherileriñ dini merkezlerinde bilim alyp gaỳdanlar bolupdyr. Şolaryñ arasynda Kümüşdepe şäheriniñ uly hüjresiniñ dini wekili Abdyjan Ahun, Hojanepes etrabynyñ hüjresiniñ dini wekili Amangeldi Ahun we Ketdepir Işan ỳene-de türkmensähra boỳunça Nazar Ahun tagsyr Maheri, Aỳjan Ahun çynsuwly, Mämet Ahun, Teñli Ahun, ... ỳaly ulamalar Kümmetkowus, Bendertürkmen, Akgala, Garabulak, Marawadepe, Inçeburun, Kerimişan, Anbarolum, Omçaly, Bäşỳuwusga we Erfanabat ... ỳaly oab-şäherlerde dini bilim ỳöredipdirler.
Ol döwürlerde Eỳran patyşasynyñ döwleti tarapyndan ỳaşy 18-den geçen ỳigitleri ỳurduñ serbazçylyk gullugyna çagyrylỳardy. Türkmenleriñ arasynda 1960-njy ỳyla çenli ỳetginjek oglanlary serbaz gullugyndan halas etmek üçin köplenç hüjre mollaçylyga beripdirler. Ol wagt bir molla talyp okuwyny ahunçylyk derejesine çenli dowam etdirenden soñ, gulluga çagyrypdyrlar. Şonuñ üçin türkmen ulamalary okuw kursuny ahunçylyk derejesine çenli 10 ỳyla barabar dowam edipdirler.
Ýagny 30 ỳaşa çenli şol mertebäni gutarmandyrlar. Onuñ sebäbi 30 ỳaşdan soñ, gulluk kanundaky “Ýasuly kepillik hukugyndan” peỳdalanypdyrlar we serbaza gitmekden halas bolupdyrlar. Şonuñ üçin türkmenleriñ hüjre-medreseler hem mollaçylyk däbi ikinji bir tarapdan ham ähmiỳetli derejede alnyp barlypdyr.
1960-1961-nji ỳỳllardaky Eỳran patyşasynyñ tarapyndan çykarylan kanunlary esasynda bir tarapdan ỳaşy ỳeten okuwçy mollalary serbaz gullugyna gitmäge mejbur edilipdir. Ikinji bir tarapdan metjit-hüjrelere düşỳän maddy düşegüñtler fonduny ỳagny üşür, zekat, homs we wakf ỳaly halk tarapyndan ỳygnalỳan maddy (pul) kömeklerini döwlet sandygyna geçiripdirler.
Netijede bolsa, bu geçirilen kanun umumy Eỳran boỳunça ahun-mollalaryñ maddy hemaỳatyny örän pes derejä düşüripdirler. 1963-nji ỳylda Eỳranyñ şasy Mämmetreza Pählewi ykdysady, syỳasy we jemgyỳetçilik reformalary geçirmekligi zerur saỳyp “Ak rewolỳusiỳa” adyndaky geçirilen reforma geçirenden soñ Eỳranyñ ruhany jemgyỳetleri oña garşy çykỳarlar.

* Seỳitgylyç işanyñ medresesi ( hüjresi)

Şol wagt Tähranda we ruhanylaryñ merkezi bolan Kum şäherinde Aỳatulla Kaşany we Aỳatulla Homeỳni ỳaly ỳolbaşçy ruhanylar bu geçirilỳän reformalaryñ garşysyna gaỳtawul görkezipdirler. Şonuñ üçin 1964-nji ỳylda Kum şäherindäki ruhanylaryñ uly merkezi bolan “Feỳziỳe” atly hüjräni döwlet tarapyndan berk gözegçilige alynỳar.
Bu hakda Eỳranyñ orta mekdep taryhynyñ IV kitabynda şeỳle görkezilỳär: “Ymamyñ Tährandaky ulamalara ỳüzlenip göỳberen ỳüzlenmesinden soñ, şa olara garşy gaỳtawul hökmünde ruhanylary ỳurt serbazçylyk gullugyna äkitmekligi yglan edỳär. 1964-nji ỳylyñ aprel aỳynyñ 21-nji güni ruhanylary serbaz gullugyna ỳollamak baradaky perman çykarylỳar. Döwletiñ jandarmlary köçelerde, ỳollarda molla-talyplary tutup, serbazhanalara tarp ỳollaỳarlar. Şolaryñ arasynda Ymam ỳakyn duran göreşjeñ ruhanylar Alyakber Haşymy Rafsanjany we beỳleki ruhanylar hem bolupdyrlap”. [1]
Şol ỳylyñ 4-nji maỳynda (15-hordat 1342-ş.ỳyl) patyşanyñ tarapyndan ep-esli ahun-mollalar basylyp, atylyp ỳa-da daşary we içerdäki ỳurtlara sürgün edilỳär. Şol döwürde Aỳatulla Homeỳni hem ilki Türkiỳä soñ bolsa, Yraga kowulỳar.

* Hüjräniñ howlysy we girelgesi

Eỳran patyşasy bilen bu jemgyỳetiñ arasyndaky dörän gapma-garşy hereketler soña baka 1979-nji ỳylda beỳleki oppozisiỳon partiỳa-guramalar bilen bilelikde Eỳranyñ ähli umumy (umumyhalk) ynkylabyna öwrülỳär. Bu özgerişler soña baka Eỳran Yslam Respublikasynyñ döremegine sebäp bolỳar.
Şeỳlelik bilen 1961-nji ỳyldan bäri metjit-hüjreler öñki ähmiỳetinden düşürilỳär. Ruhanylary şeỳle bir maddy eklenjinden mahrum edilenden soñ Türkmensähradaky ahun-mollalar hem beỳleki söwda işleri bilen meşgullanyp başlaỳarlar. Olar köplenç haly-halyça sungatynyñ söwdasy we ekerançylyk ỳaly kärler bilen meşgullanỳarlar. Emma esasy ruhanylar öz religi taglymatlaryny saklap goraỳarlar. Türkmenleriñ arasynda olary hemişekisi ỳaly hormatlanyp-sylaglanyp gaỳdylỳar.
1313-nji ş ỳylda XX asyryñ II on ỳyllygynda Eỳran şasynyñ tarapyndan Tähran şäherindäki Tähran Uniwersitetiniñ ỳanynda teologiỳa ylymlarynyñ fakulteti açylyp, ahunlyk derejesini goran ruhanylary şol fakultetde ylahyỳet baradaky okuwa göỳberilỳär, Şol fakultetde okan şahsyỳetler soñabaka esasy orunlara eỳe bolỳarlar.

* Hüjüräniñ girelgesi 1

Eỳranyñ 1984-nji ỳyldan 1997-nji ỳyla çenli prezident Alyakber Haşyma Rafsanjani, Eỳranyñ Jemhuryỳe Yslam Partiỳasynyñ birinji sekretary şehit bolan Aỳatulla Behişti, Eỳran Türkmenleriniñ 1979-njy ỳyldaky çykyşlaryna ỳolbaşçylyk eden Welimuhammet Ahun Arzaneş, terror bolan Aỳatulla Bahunär, terror bolan Aỳatulla D. Mufattah, ... ỳaly belli syasy şahsyỳetler şol fakultetiñ işe başlan döwründe ilkinjiler bolup okuwy tamamlaỳarlar.
Ýokardaky agzalan fondy Eỳran şasy tarapyndan baglanany bilen Türkmensähradaky metjit-hüjrelere halkyñ tarapyndan berilỳän maddy kömekleri köp bir egsilmändir. Ýöne mollaçylyk okuwy örän ünsden düşürüldi. Onuñ sebäpleriniñ biri 1928-nji ỳyllardan bäri döwletiñ täze ulgamadaky döreden mekdep-medreseleri ỳagny “däbestan” we “däbirestan” ỳaly okuw merkezleri açylyp, türkmenler öz çagalaryny köplenç şol merkezlerinde ỳerleşdiripdirler. Örän az sanly maşgalalar (esasan anhun, işan, sopy we öwlatlar maşgalalary) mollaçylyk okuwlary bilen gatnaşypdyrlar.
Ýönekeỳ hüjreler umuman 8-10 sany otagdan ybarat bolupdyr. Her okalga otagda 5-3-e çenli okuwçy molla kabul edilipdir. Olar eklenç harajatlaryny berilỳän hüşür, zekat we beỳleki niỳetlenỳän maddy kömeklerden üpjün bolupdyrlar. Okuw predmetleri bolsa, ahun tagsyrlary tarapyndan taỳyn edilipdir. Olar türkmenleriñ dürli toỳ-tomaşalary we baỳramçylyklaryna gatnaşyp, dürli dini we şergi däp-dessurlaryny alyp barypdyrlar.

* Hüjüräniñ girelgesi-2

Ýokardaky ỳatlanan wakalar esasynda hüjrelerden ỳygnalyp serbaz gullugyna ỳollanan mollalar soña baka mollaçylyk okuwyny taşlapdyrlar. Türkmensähra türkmenlerinde “molladan azan” diỳden bir gep hem bar. Şol hatarda mollaçylygy taşlap gara iş bilen maşgullanan kişiler durmuşda özlerini dogry alyp gide bilmändirler. Şonuñ üçin olara “Molladan azmyş!” -diỳip salgylanypdyrlar.
Umuman aỳdylanda 1970-1980-nji ỳyllarda ỳokardaky ỳatlanan sebäpler boỳunça metjit-hüjreler örän ähmiỳetden düşen döwri bolup durỳar. Ol wagtlar mollalar bir ỳere gudaçylyga baranlarynda gyz almagy añsat düşmändir. Täze okuw sistemasynda okuwyny tamamlap mugallym ỳa-da döwlet işi bilen meşgullananlar bolsa, has ähmiỳetli seredilip hormatly adamlar hökmünde hasaplanypdyrlar. Edil şol döwürlerde mollalar köpçüligiñ ünsinden düşürileni üçin kähalatlarda olar hüjrelerdäki iỳgu-içgilere kanagat etmäni üỳşüşip retoranlarda oturup garagolluk eden mahallary hem az bolmandyr. Olaryñ käbirleri has dilewar bolupdyrlar Şonuñ üçin il arasynda “Ussa berde eliñi çek, molla berdedilini çek” diỳlen nakyl peỳda bolupdyr.
Häzirki zamanda okuwçy çagalar 10-20 ỳaşa ỳetinçä tomus rugsady aỳlarynda namaz-gurhan öwrenmek üçin metjit-hüjrelere berilỳär. Olary okadỳan ahun-molla arap-türkmen dilinde sapak metody bolup, Şonuñ esasynda sapak berỳär. Sapaklar sorag-jogap usulynda alynyp barylypdyr.

* Turkmen Bayrak sytynyn dusuren suraty

Onda mollanyñ soramagy bilen okuwçy oña jogap beripdir. Ýönekeỳ sapak berỳän ahun-mollanyñ elinde hemişe temmi taỳagy bolupdyr. Okuwçy soraga dogry jogap berip bilmedik ỳagdaỳynda ol temmi taỳagy bilen düşek düşelen polunyñ üstüne abai-syỳasat etmek üçin gatyragada urỳar. Elbetde gadymy döwürlerde hüjreleriñ ỳörite okuwçy mollalaryny şeỳle ỳagdaỳda “Pelekden” gyssyrypdyrlar.
Ýagny okuwçy mollanyñ iki eli we aỳagyny 2-3 metrlik agaja dañyp, agajyñ her tarapyndan bir molla ỳokary galdyryp, mugallym molla okuwçynyñ aỳagynyñ aşagyna elindäki saỳgyç bilen näçe gezek saỳgylandyrypdyr. Ol döwürde oña “Pelekden gyssyrma”, mollanyñ elindäki agaja bolsa “temmi taỳagy” diỳipdirler. Elbetde Pählewiler döwründe täze mekdepler açylyp döwrebap işlenip gaỳdylandan soñ ol hili terbiỳe metodlary ỳazgarylyp okuw predmetlerde “yzagalak metod” hökmünde düşündirilỳärdi.

* Ilatyň ziỳarata geliş-gidişi

Şeỳle hem Türkmensähradaky türkmenleriñ pähiminde adam bilen allatagalanyñ arasynda “ruhy-dini” şertnamalary bar. Oña “Elmisak şertnamasy” diỳipdirler.
Molla sorag- jowaply predmetiñ bir ỳerinde soraỳar:
Sorag – Asla musulman siz?
Jogap – Elbetde musulman biz?
S.- Haçandan bäri musulman?
J.- Elmissakdan bäri musulman biz.
S.- Elmysak manysy nämedir?
J. – Elmisak diỳmegi manysy şeỳledir: “Eỳämiz perwerdigäri elemniñ tarapyndan janlarymyzy ỳaradanda (Elesto berebbekom) diỳip neda (ses) gelỳär, ỳagny – “Meger men siziñ eỳäñiz dälmi?” – diỳende, biziñ janlarymyza (howa) agny onamşyp belki sen biziñ eỳämiz we "halekä külli şeỳ (ähli zady ỳaradan) we razyky külli heỳ (ähli janlylary eklän)". Ybadat edilmäge layỳk, nahyllarynda (bolugsyz pällerden) gaçmaga boỳun alypdyrlar. Şol mäkäm ähdiñ adyna “Elmisak”- diỳip at beripdirler . [2]” 

Elbetde şeỳle garaỳyşlar we din hakdaky okuw usullaryñ gözbaşy gadymy Hywa-Buharadaky okuw usullaryndan akym alandygyny bellemek gerek. Ýöne türkmen ahun-mollalar hersi öz ỳerli türkmen medeniỳetlerine görä, goşant goşupdyrlar.
XX asyryñ başlaryna çenli türkmenlerde mekdep başlangyjy dini mekdephanalar bolup arap halyfatyndaky şertlerde saklanyldy. Okuwçylar bu ỳerde dini kitaplarda ỳazylan goşgulary, Hafiziñ, Sa'adiniñ poemalaryny okaỳarlar. Ýöne dini kitaplarda ỳazylan zatlar üçin köplenç düşüniksiz bolupdyr. [3]
XIX asyryñ 70-nji ỳyllaryna çenli Eỳranda orta asyryñ bilim sistemasy saklanyp galypdyr. Okuwda ymamlaryñ, şalaryñ, emirleriñ, hanlaryñ we ş.m. emeldarlaryñ alyp baran işleri we durmuşy barada okalypdyr. “Edil şol döwürde Mürzatagy han ösen ỳurtlaryñ derejesindäki medreseleri döretmäge synanşỳar. 1852-nji ỳylda Tähranda ylymyñ öỳi “Darylfunun” atly esasan ỳekeje ỳokary bilim mekdebi harby işöwürler, mugalymlar we döwlet işgärleri terbiỳelemek üçin birinji ädim ädilipdir”. [4] .... DOWAMY

------------- Edebiýat we çykgytlar:

* Garaöý bilen baglanşykly aý - gün hereketleri :

Bilşiñiz ýaly aý hem gün ýaly gündogardan dogyp günbatardan ýaşýar. Ýöne säheriñ şapagynda we ikinji-agşamara aýdyñ görünýär. (Elbetde bulutsyz gijelerde).
Haçanda gün garaöýüñ guñorta ýarym şarynyñ ugrunda dogup ýaşsa aý garaöýüñ demirgazyk ýarym şarynyñ jähetinde dogup ýaşýar. Bu tertibi düşünmek üçin bir mysal getireli:

Meselem mordat aýyñ soñlaryna (iýul-awgust aýlary) duran bo0lsak, bu aýda gün şöhlesi 11 nomer terminiñ 20-nji gözeneginde dogup 111 nomer terminiñ 20-nji gözenegine baryp ýetende ýaşýar. Aý bolsa 1 nomer terminiñ gözeneginde dogup (säheriñ şapagy mahaly), IV nomer terminiñ şol san gözenegine baryp ýetende ýaşýar.

Garaöyin (götdikme)guruluş fundamenti

Şeýle düşündiriş bilen agşamara ýa-da gije diñe IV nomer terminiñ 9-njy gözeneginden asmana seredeniñde ayy görmek bolýar.
Gün we onuñ şöhlesiniñ garaöýüñ täriminiñ gözeneklerinde düşüş tertibi:
- Çep tarapdaky bir täriminiñ 1-15-e çenli gözenekleri.
- Sag tarapdaky IV täriminiñ 2-15-e çenli gözenekleri.
- Çep tarapdaky II täriminiñ 15-30-eçenli gözenekleri.
- Sag tarapdaky III tärimiñ 15-30-a çenli gözenekleri.
- I: Ýylyñ ilkinji ýarymynda gün şöhlesiniñ ýörelge jäheti.
- 1: Ýylyñ birinji ýarymynda gün şöhlesiniñ ýörelge jäheti.
- II: Güỳz paslynda gün şöhlesiniñ ýörelge jäheti.
- 2: Ýaz paslynda gün şöhlesiniñ ýörelge jäheti.
- III: Gyş paslynda gün şöhlesiniñ ýörelge jäheti.
- 3: Tomus paslynda gün şöhlesiniñ ýörelge jäheti. [1]

XVII-XIX asyrlarda çet ýurtlardan türkmensähralaryna gelen syýahatçylar, ýurduñ içki ýagdaýlaryna belet bolup Ýewropanyñ orta asyrynyñ täze akspluatsiýon režimlerine ýer- ýurt açyşlaryny ýerine ýetirmek üçin kömek edipdirler. Olar Ýewropanyñ gowgaly senagatynda täze bazarlary açmak üçin biziñ dünỳa siwilizasiỳasyna uly goşant goşan türkmen ýurtlaryna gelip, nädogry, maglumatlar bilen Ýewropa intelligensi, maglumatlar bilen Ýewropa intelligensialarynyñ añ-düşünjelerine başgaça täsir galdyrypdyrlar.

Bu gün türkmen intellegensiýasy şeýle nädogry göýberilen düşünjelere, dogruçyl taryhy ýazmak bilen jogap bermäge çalyşýarlar.

X-XIX asyra çenli Hywa, Buhara, Balh ... ýaly şäherleriñ medreselerinde taryh predmetleri örän gyzykly has oñat öwrenilipdir. Sebäbi edil şol döwür türkmen ýazyjy-alymlary taryh predmetleriniñ üsti bilen eposlar hem ep-esli kyssalar döredipdirler. Şol döwrüñ edebiýatyny okanyñda geçmişdäki türkmen patyşalyklarynyñ döwründe dörän wakalary epos, kyssa we goşgy görnüşünde ýazga geçiripdirler. Olar käbir hadysalary içgin öwrenenleri üçin Ýusup-Zuleỳha, Ýusup-Ahmet, Zöhre-Tahyr, Saýatly-Hemra, Zeýnelarap we Emir Hemza ..., ýaly türkmen ỳurtlar we begliklerine degişli dessanlaryñ döretmegiñ hütdesunden gelipdirler.

Umuman türkmenler Seljuk döwründen bäri dünýäniñ dürli künjeklerinde metjit-medreseler hem beýleki binalary galdyrmakda has ykjamlaşypdyrlar. Bu barada arhiologiýa ylymlary sanardan köp işleri ýerine ýetirdiler. Umuman şol döwürleriñ içinde XIV-XVI asyrlary ýatlap geçsek ýerlikli bolar. Akgoýunly we Garagoýunly türkmen döwletleriniñ dowam eden zamanynda olaryñ patyşalary tarapyndan türkmen metjit-medreselerine örän ähmiỳetli garalypdyr. Meselem “Gök jama” adyndaky Tebriz şäherindäki metjidi Garagoýunly türkmenleriñ serkerdesi Jahanşa binýat etdiripdir. Uzyn Hasan Akgoýunly Tebriziñ çäginde bir ajaýyp metjit bilen medrese saldyrypdyr.
Wenesiýadan gelen täjir ol barada şeýle ýatlaýar.:”Uzyn Hasanyñ bina eden metjidi şeýle ajaýyp, ony wasp etmäge has laýyk.” [2]
Ol bir görnükli meýdanyñ içinde ýerleşipdir. 1478-nji ýylyñ Türkmenbaşy aýyndaonuñ ogly Soltan Halyl, onsoñ şol ýylyñ iýunynda beýleki bir ogly Ýakup soltan patyşalyk däbinio ýerine ýetirmek üçin şonda tagta çykýarlar. Şol döwrüñ ýadygärliklerinden diñe Uzyn Hasanyñ metjidi bozulman galypdyr. [3]
Uzyn Hasan metjidiniñ ýanyndan talyplar üçin ylym almaga bir uly hüjre hem saldyrypdyr. Ol hüjre “Mädräseýe Näsiriýe” adyndan henize çenli şol mäkämligi bilen ýadygärlik bolup galypdyr. [4]
Uzyn Hasan Akgoỳunly dünỳäden wepat bolandan soñ, şol hüjräniñ uly howlusynda jaỳlanypdyr. [5]
Akgoýunlylaryñ döwründe ylaýtada Uzyn Hasanyñ döreden binalary örän köp bolupdyr. Onuñ maşgalasy Seljukşabeýgiñ hem türkmenleriñ metjit-medreselerini bina etmekde örän uly goşant goşupdyr. Ol Täbriziñ metjidini ösdürmekde haỳr işleri ýerine ýetiripdir. Ol metjidiñ kybla tarapyndan uly gupba saldyryp, onuñ daş-töwereginde bezeg işlerini geçiripdir. [6]
Görşumiz ýaly türkmenler diñe bir Türkmenistanyñ çäginde dälde, beýleki ýurtlarda hem görnükli ýadygärlikleri binalar edipdirler.
Türkmenler haýsy bir ýerde oturymlaşyp başlanda, birinji nobatda metjit-medreseleri bina etdiripdirler. Olar metjit-medreseleri ýörite bişen kerpiçler bilen saldyrypdyrlar. Her metjidiñ ýanynda azan aýtmak üçin diñ (minara) dikeldipdirler. Häzirki döwürde minaralaryñ üstünde ses güýçlendiriji enjamlary peýdalanypdyrlar.
Etrek-Gürgen türkmenleriniñ arasynda yrym edinip çagalarynyñ göwegini ýa-da sünnetlenen soñ sünnetiniñ uçgyrajygyny hüjräniñ aşagyna taşlaýarlar. Olar bu yrymy berjaý etmekden maksatlary arassa niýetli çaganyñ alym bolup uly derejelere ýetmegini arzuw edipdirler. ... Dowamy
------------- Edebiýat we çykgytlar: