My Ph. D. Materials

Eýran-Türkmen Köptaraplaýyn Gatnaşyklarynyň başlanmagy ... temasy boýunça

2011-06-17T20:53:00.000-07:00

salgylanylan; Edebiýatlar we Çeşmeler :.........................

1. Garaşsyzlygyň Ynamly Ädimleri, Aşgabat, 1996-njy ý..
2. “Ettela’at”, sal-e 1379 h.ş. ý., № 22092 - Tehran.
3. “Fäslname-ýe Ettela’at-e syýasy”, sal-e 1377, № 133-134-Tehran.
4. “Peýk-e Häzär”, № 158 22, Ordibeheşt sal-e 1387,
5. “Ettela’at”, 29 Bähmen sal-e 1370.
6. “Ettelaat-e syýasy-ektesady”, № 75-76, sal-e 1372.
7. “Türkmenistan gazýeti”, № 285, 15 Noýabr 2001. ...
8. “Türkmenistan gazýeti”, № 36, Fewral 2001.
9. “Rahname-ýe keşwärha-ýe moştäräk-el monafe’ we jemhuri Baltik”, Tehran, 1374 (1995 ý)
10. “Türkmenistanyň täzelikleri”, Türkmen press, Aşgabat 1999, 6 sent.
11. “Ruzname-ýe gostäreş-e säna-ýe’e sängin, 1377 (1999 ý) № 446, Esfänd.
12. “Türk jemhuriýetleri Habar Biýuleteni”, 1997, Awgust.
13. “Peýk-e Häzär”, sal-e 1377, 11 Azer, № 139
14. “Golşän-e mehr”, sal-e 2001, № 59
15. “Iran “, sal-e 1375 (1996 ý) № 424, 31 Tir mah.
16. “Golşän-e mehr”, sal-e 1380, 13 mordad, № 61
17. “Ebrar-e egtesadi”, sal-e 1380, 11 Esfänd, № 1071.
18. “Hämşähri”, sal-e 2002, 16 Mart, № 2678.
19. “Golşän-e mehr”, sal-e 1380, 17 Şähriwär, № 66.
20. “Türkmenistan gazýeti”, 2002 ý., 11 Fewral, № 36.
21. “Fäslname-ýe därýa-ýe häzär”, sal-e 1378, № 10.
22. “Il gün”, 1999-njy ý., № 12
23. “Türkmenistan gqazýeti”, 2002-nji ý., 20 Aprel, № 98.
24. “Dostluk žurnal”, EYR ilçihanasynyň medeniýet merkezi, sal-e 2002 .
25. “Türkmenistan gazýeti”, 2002-nji ý., 23 Aprel.
26. “Türkmenistan gazýeti”, 2002-nji ý., 24 Aprel.
27. Sabahy Ahmed, “Açylan derwezeler”, Aşgabat, 2002-nji ý..
28. “Zaman gazýeti”, 1996-njy ý., 17 Oktýabr.
29. Fäslnameýe “Ýaprak”, sal-e 1379, № 8-9.
30. “Golşan-e Mehr”, sal-e 2001, № 59.
31. Saparmyrat Niýazow, “Ruhnama”, 2001-nji ý.,175 sah.
32. “Pragy”, žur., 2001-nji ý., № 5- 6- 7.
33. “Keýhan gazýeti”, sal-e 1999, 9 Maý, № 77.
34. “Peýk-e Häzär”, sal-e 1387, 22 ordibeheşt, № 158.
35. “Ruzname-ýe Keýhan”, sal-e 1378, № 16528, 19 Hordad.
36. “Golestan-e iran”, sal-e 1378 h.ş., 17 Hordad.
37. “Golestan-e iran”, sal-e 1378 h.ş., 31 Hordad
38. “Ruzname-ýe Iran”, sal-e1375, № 432.
39. “Golşän-e mehr”, sal-e 1379, № 27.
40. “Touse’e-ýe saderat”, sal-e 1380, № 1. ...
================================================

N E T I J E:

2011-06-17T20:38:00.000-07:00

Garaşsyz Türkmenistan bilen EYR-nyň hemmetaraplaýyn gatnaşyklarynyň başlanmagy we ösdürilmegi ylmy-populýar işimizi jemläp aýtsak 10 ýylyň hasabaty diýsek ýalňyşmarys.
Sowet diýdimzor ulgamynda Türkmenistan bilen Eýranyň arasynda demir gözenek bolaandygy hemmämize mälimdir. Taryha nazar salsak şol demir gözenegi haçan gurulyp başlanandygyny bilse bolýar. Rus patyşasy bilen Eýran şasy tarapyndan serhediň çäklerini mälim etmek üçin “Gülüstan”, “Türkmençaý”, “Ahal-Teke”, “Güljemalhan”, ... ýaly, şertnalar düzülýär. Büs bütin bütöwi türkmen topragy ikä bölünyär. ...
Etrekden tä Garasuwa çenli türkmenler Eýranyň gol astyna düşmek bilen bolýarlar. Soňra Sowet döwründe Stalynçykyk ulgamy serheti hasam berkitmäge çalyşýarlar. Iki tarapda galan türkmen kowum – garyndaşlar biri-birini görmekden mahrum bolýarlar. Indi olar biri-birini görmek üçin diňe Moskwanyň üsti bilen tanyşyp bilerdiler. Bu meselede Eýran şalary Sowet ýolbaşçylardan yza galanokdylar. Diňe Eýranda 1979-njy ýylyň Fewral (Bahman) aýyndaky bolan yngylaby(rewolýutsiýasy) we Türkmenistanda 1991-nji ýylyň Oktýabr aýyndaky gazanan garaşsyzlyk derejesi serhetdäki demir gözenekleri aýyrmagy başarypdyrlar. Türkmen-Etrek ykdysady, medeni gatnaşyklar ýola goýulýar. Olaryň arasynda açyk gapylar syýasaty, söwda gatnaşyklarynda EKO döwletleriň hyzmatdaşlygy täze ýola urukdyrýar. Şol ýollarda ýüpek ýoly nusga hökmünde alnyp Tejen-Saragt-Maşat demir ýoly mysal bolup durýar. Belli “Eýran Niýuwz (Iran News)” gazýetiniň žurnalisti M. Gowasalli “Türkmenistan asuda döwlet” ýa-da, “Türkmenistan GDA döwletleriniň içinde öňde barýar!”, atly makalalar hasam Türkmenistanyň ösüşini giňden görkezýär. Türkmenistanyň nebit-gaz, pahta, ýüpek, ýüň, çit-mata, ... ýlay önümleri, ony baý döwlet hasabyna girizýär. Eýranyň hem işöwür kärşynaslary, Türkmenistanyň söwda we ykdysady taýdan ýokary gurbynyň bardygyny ykrar etdiler we onuň bilen ykdysady – söwda gatnaşygy ýola goýuldy. Eýranyň bakja-miwe we gök önümleri, türkmen bazarlaryna düşüp başlaýar. “Körpeje-Kürtkuý” gaz turba geçirijisi, gatnaşygy iki taraplaýyn girdeji berýän pursatlara öwrülip gider. Eýranyň gara ýol gurujylary Türkmenistanda ýol gurmakda öz ussatlyklaryny görkezýär. Söwda gatnaşyklarynyň bir pudagyndaky alynyp barylýan döwletara söwda-da Eýranyň awtobuslary Türkmenistanyň köçelerinde köpelip, özüne belli bazary eýeleýärler. Eýranyň ýer, ekerançylyk, maldarçylyk işöwür ussatlary, Türkmen kowumdaşlaryna hem öz iş usullaryny öwredýärler. Türkmenistanyň sergi jaýlarynda, Eýanyň Horasan, Mazenderan, Gilýan, Gülüstan, ýaly welaýatlaryndan gelen harytlary sergä goýberildi. Olar türkmen maýadarlarynda hem gyzyklanmalar döretdi. Eýran bilen Türkmenistanyň arasynda çözmeli meseleler hem az däl. Meselem Hazarýaka meslelesi, Ekologiýa, balykçylyk, Hazar deňiziniň serhetlerini kesgitlemek ýaly, ýa-da Tejen derýasynda bilelikde bent gurmak, medeni-jemgyýetçilik gatnaşyklary göwünejaý orun tapýar. Iki tarapyň kitap sergilerini gurmak, sungat işgärleriniň gatnaşyklaryny gowulandyrmak. Şol gatnaşyklarda Eýrandaky Türkmenleriň ykbaly hem gowulyga tarap ösüp başlamagy netijeli bolup durýar. Olara hem köpçülik habar beriş serişdelerini öz ilatynyň arasynda ýaýratmak, çaphanalary açmaga rugsat berilýär we ş.m., Umumy aýdanyňda Eýran-Türkmen gatnaşyklary halkara möçberde diňe gowlykda görkezmek bolýar. ... Dowamyny Oka ...

II bap: Türkmenistan-Eýran döwletara gatnaşyklarynyň Türkmensähra ülkesine eden täsiri

2011-06-15T14:26:00.000-07:00

Türkmenistan öz garaşsyzlygyna eýe bolany bäri, goňşy döwletler bilen täze gatnaşyklara gadam basýar. Türkmenler “Öý alma-da, goňşy al!” diýlen atalar nakyla eýerdiler. Türkmenistan öz daşarky syýasatyny şunyň ýaly bähbitli şygarlar bilen ýola goýup başlaýar. Şol hatarda sosiýal-ykdysady, medeni gatnaşyklary ýola goýulup başlanylýar. Ilkinji ýyllarda türkmenler, Eýran tarapyndan ykdysady kömekleri hökmünde Türkmenistana un kömegini berendikleri üçin, ýagşylygy ýatdan çykarylmajakdygyny belleýärler. ...

“Kyýamat güni goňşudan!” diýilýän sözler hem şunyň ýaly ýagdaýda halkyň dilinde ýaňlanýar. Türkmenistan hem Eýranda ýaşaýan 2 mln-dan gowurak türkmenlere hem öz atalyk täsirini ýetirmäge taýyn bolundy. Türkmenler iki taraplaýyn öz hossarlaryny görüp didarlaşmagynyň özi bir gudrat. Şol ugurda köpçülik habar beriş serişdeleri hem Eýrandaky türkmenlere ene dilini, däp-dessurlaryny we medeniýetini milli äheňde ýitileşdirmäge getirýär. Eýranyň Prezidenti Seýit Muhammet Hatemi öz wezipesini hem türkmenleriň meselesinden başlaýar diýsek ýalňyşmarys. Ol Türkmensähranyň iki welaýata (Mazenderan we Horasan) öň gulluk eden bolsa-da, olara aýratyn “Gülüstan welaýaty” alyp beripdir. Esasy şäheri Gürgen hasaplanýar. Türkmenleriň öz obalarynda we şäherlerinde onuň adminstratiw işlerinde hem zähmet çekýärler. Olarda özleriniň hususy kärhanalar, kooperatiwler hem firmalary hereket edýärler. Medeni ugurlardada, olar öz milli medeniýetini we taryh-edebiýatlaryny çap edip köpçülige ýetirmek üçin metbugatyny we çaphanasyny ýola goýmagy başlaýarlar.

Eýran Yslam Respublikasynyň Kümmetkowus habarçylarynyň göýberen habarlary boýunça, bu günler Türkmenistandan gelýän ownuk satyjylaryň sany-sajagy günsaýyn artýar. Şäheriň köçeleri hem Türkmensähranyň gündelik bazarlayny öz erkine alypdyrlar. Soňky günlerde Inçeburun-Güdürolum geçelge gümrükhanasyndan geçýän ýolagçylaryň sany bur güniň dowamynda 150 adamdan 200 adama çenli bolan bolsa, häzir 50 güniň içinde 500 sany ýolagça artmagy tebigy ösüşden ötri, muňa bir uly böküş diýip hasap etmeli bolýar.

Bu topar ýolagçylaryň özleri bilen Eýrana getirip Kümmetkowus şäherinde bazara göýberýän harytlaryny takyklasak, dürli matalar, gap-gaçlar, egin-eşikler, ululy-kiçili elektronika anjamlar hem belli-belli markadaky enjamlary we telewizorlary... aýiytmak bolar. Bu getirilýän harytlaryň köpüsi Eýranyň özünde çykyp daşary ýurtlara eksport bolýan harytlardyr. Esasan hem telewizorlat hakda aýdanymyzda, Inçeburun günrükhanasyndan geçirilýän telewizorlar köplenç Tährana ugradylýar. Eger olaryň sany günsaýyn köpelse Eýranyň içki bazaryna öz täsirini ýetirjekdigi ikiuçsyzdyr.” – diýip, “Asiýaýe Miýane” gazýeti habar berýär.[1]

Elberde Eýranyň Orta Aziýa bilen aragatnaşygynyň esasy strategiýasy ykdysady aragatnaşyklaryň giňişligi esasynda berkarar edilýär. Şu wagta çenli bu ugurda aladalar hem şeýle çarçuwadan gözbaş alýar. Ýöne beýle syýasaty göz öňüne tutup onuň geljekdäki ýetirjek käbir täsirlerini ýurduň uly söwda we senagat syýasatynyň nukdaýnazaryny täzeden oýlandyrmalydyr.[2]

Inçeburun gümrükhanasynyň başlygy Seýitjelal Mirgurbanyň aýtmagyna görä, Mart aýyndan başlap bu geçelge gümrükhanadan geçýän çemodanly ýolagçylaryň sany üç esse artdy. Türkmenistanyň ilaty saýylýan bu ýolagçylar mysapyr hökmünde çemodanly söwdalara gatnaşýarlar. Olary “Çemodanly söwdegärler” – sanawa alýarlar. Gümrükhananyň ýolagçylar bölüminde bu ýolagçylaryň köplük sany gümrükhananyň barlag işini has kynlaşdyryp gijäniň ýaryna çenli dowam edýär. Eger gündelik ýolagçylary, şol güniň dowamynda gümrükhanadan göýbermeseň kynçylyk dörejekdigini nygtaýar. Şonuň üçin oňa degişli işgärleriň sanyny köpeltmegi göz öňüne tutulýar. Bu ugurda ýene-de 17 sany işgäriň gerekdigini belleýär.[3]

Bu gümrükhanadan geçýän ýolagçylaryň köplügi sebäpli Türkmenistanyň gümrükhana başlyklary bilen, ýolagçylary kabul ediş gurbuny gurplaşdyrmagy göz öňüne tutup göýbermekligi hakynda gepleşik geçirilmegiň zerurlygyny aýdýar.

Häzirki göz öňüne tutulýan kanun esasynda bir eýranly ýolagçynyň 500 dollarlyk we aýry ýurtly graždanlaryň 1000 dollara barabar açyk harytlary geçirmäge rugsat edilýär.

Ýörite Orta Aziýa ýurtlary üçin göýberilýän halkara bazar gatnaşygy baradaky Eýranda çykýan “Asiýaýe Miýane” atly gazýetiň EYR-na barýan Garaşsyz Türkmenistanly ýolagçylar bilen Kümmetkowus şäherindäki geçirilen gepleşiklerine ünsüňizi çekýäris.

“Türkmenistanly ýolagçy mysapyrlar, Eýran ýurduny ögünip ony howpsuz hem-de gowy ýurt, ilaty bolsa, mähriban hem myhmansöýer!” -diýip nygtaýarlar.

Bu günler beýle ýolagçylaryň sany Kümmetkowus şäherinde has köpelipdir. Olaryň köpüsi kiçi söwdagärlerden ybarat bolýarlar. Olar hem öz dogan-garyndaşlary bilen didarlaşýarlar hem-de çäklije alyş-satyş söwdalary bilen meşgullanýarlar.

Bu ugurda özüne çekýän meseleleriň biri bu gelýän Türkmenistanly ýolagçylaryň söwda-satyk üçin meşgullanýanlaryň köpüsiniň 3-4 topardaky zenanlardan ybarat bolýandygy göze görünýärdi.

Bu ýolagçylaryň biri Inçeburun gümrükhanasynda Yslam Respublikasynyň habarpressiniň habarçysyna şeýle diýýär: “Eýranyň ýollarynyň howpsuzlygy derejesi has ýokary, şonuň üçin gijelerde hem haýal etmäni hiç hili gorkusyz ýol aşybermeli”.

Şolaryň arasynda Mübärek Muhammedowa şeýle diýýär: “Eýranlylar eli dogry adamlar, şu wagta çenli ýanymyzdaky zatlara hiç kimiň eli degenok, bu ýerde ogurlyk bolonok. Biz Eýranyň her ýerinde-de bolsak, pikirimiz rahat. Esbaplarymyz bir näçe sagat her ýerde goýsak-da, onuň ogurlanjak aladasyny edemizok.”.

Bu maşgala 4 gezek Eýrana sapar edipdir. Eýranlylaryň myhmanparazlygyny nygtap şeýle diýýär: “Eýranda käwagt myhman ýerimize gowuşyp bilmän tanamaýan kişimiziň öýüne düşen halatlarymyzam bolýar. Olar bizi açyk gujak bilen mähirli garşy alýarlar.”.

Beýleki bir Türkmenistanly ýolagçy eýranlylaryň zähmetsöýer, aladaly hem işeňňir adamdygy barada gürrüň berýär.

Şolaryň arasynda Nurnabat Gulmyradowa şeýle diýýär: “Eýran ilatynyň alýan girdejisiniň hemmesi özleriniňki. Şonuň üçin olar köpräk gazanmak üçin işe ykjam hereket edýärler. Bu zatlar biziň ýurdumyza täzeden hususy eýeçilige geçilip başlandy. Entek biz üçin täze bir zat bolup dur.”.

Türkmenistanly Gurbanguly taganow hem Eýran hakda şeýle diýýär: “Eýranyň ekerançylygy meniň ünsümi özüne çekdi. Şu ýurt bize hem täsir edip ekerançylyk tejribeleriňizi peýdalanyp öz ýurdumyz Garaşsyz Türkmenistanda degerli daýhançylyk etmäge umyt edýäris. Öňki wagtlarda ýer-ekerançylygy döwlet eýeçiligindedi. Ýöne häzirki zaman döwlet her kime daýhançylyk etjek bolsa, oňa ýer eýeçiligini berip dur...” [4]

1999-njy ýylyň Maý aýyndaky çykan “Peýke Hazar” atly gazýetiniň habar bermegine görä, “Türkmensähranyň Gülüstan welaýatynyň merkezi Gürgen şäheriniň airoporty geljek alty aýyň içinde doly peýdalanmaga göýberiljek”. Gülüstan welaýatynyň häkimi injiner Darazgisuw Türkmenistan Respublikasyna eden saparynyň netijeleri hem Gürgen airoportyny ýola oklamak hakda gazýet habarçylaryň gepleşiginde şeýle diýdi:

“Ýol we Transport Ministrliginiň Gürgen şäheriniň Uçar gonalgasyndan ýaňy ýakynda eden barlagynda, gonalganyň uçar meýdanlarynyň taýardygy hem-de, proraflar bilen geçirilen gürrüňlerde onuň gümrükhana enjamlarynyň gurluşyklary bütin sagat işläp durmagy bilen, alty aýyň dowamynda işiň gutarnykly tamamlanjakdygyny nygtadym.” Gürgeniň häkimi üstümizdäki ýylyň welaýat boýunça bar budžeti 72 milliard rýal diýip yglan etdi. Şeýle hem ol Ramiýan, Azat şäher, Kelala, Akgala we Marawdepe ýaly käbir etrap-şäherleriň möçberi şäheristan ölçegine girizilmegi barada şeýle diýdi:[5]

“Bu meseläniň öwreniş we kärşynaslyk taslamalary taýynlandy. Bu ugurda hiç hili kynçylyk ýok. Elbetde şäheristan bolmaklygyň bir şerti onuň ilatynyň sany 125 müň adamdan artmagydyr.”[6]

Türkmenbaşy şäheriniň nebiti gaýtadan işleýiş we arassalaýyş kärhana zawodyny täzeden üýtgedip gurmak işleriniň alnyp baryş depgininiň dowamynda EYR-sy bilen, Garaşsyz Türkmenistan Respublikasynyň arasyndaky geçirilen şertnama esasynda Eýranyň injinerleri benzin ýangyjynyň önüm blokanyň gurluşygyny 1999-njy ýylyň Maý aýynda işläp başladylar.

Bu gurluşygyň baş injineri Seýitmahmut Ymamzade Yslam Respublikasynyň habar serişdesiniň habarçysyna beren gepleşiginde bu şertnama boýunça proýektiň umumy bahasy 50 million amerikan dollary we 27 aýyň dowamyndaky möhletde iş gutarnykly ýerine ýetirilmeli.

Bu blogyň lisenziýesini iňlis firmasynyň birinden satyn alyndy. Onuň proýektini doly çyzyp ýerine ýetiriş hyzmat işleri Eýranyň nebit gurluşyk hem milli injinerlik firmasy hem içeri maslahatçy injinerleriň kärdeşligi bilen alnyp barylýar.

Şu wagta çenli türkmen jogapkär işgärleri, proýektiň hem işiň ýerine ýetiriliş we Eýranly işgärleri hem firmasynyň iş alyp gidişi hakda göwnejaý diýip nygtalýar.[7]

Şeýle hem Eýran-Türkmenistan gaz geçiriji proýektiniň işleýiş gurby barada şeýle diýýär: “Bu turba marşrutynyň häzirki wagtda günde 10 million kubametre barabar bolup turba marşrutynyň ýokary geçiriji gurby bolup durýar.”[8]

Gülüstan welaýaty bilen Türkmenistanyň arasyndaky hojalyk kärdeşlikleriniň günsaýyn ösüşiniň dowamynda belli-belli meýdanlarda iş mümkinçilikleri agtarylyp bilelikde işlemäge şert döredilýär. Şonuň üçin Gülüstan welaýaty bilen Türkmenistan Respublikasy suw hem ekerançylyk işlerde bilelikde kärdeşlik edýärler. Şeýle kärdeşlikleriň esasynda Gülüstan welaýaty bilen Garaşsyz Türkmenistanyň arasynda bilelikdäki proýekt boýunça ekerançylyk önümelrini Türkmenistanyň Balkan welaýatynda işe göýbermek taslamasy ýerine ýetirilýär.

Bu ylalaşyk Gülüstan welaýatynyň häkimi injiner Seýidibrahym Derazgisuw we Türkmenistan Respublikasynyň Suw we Hojalyk Ministri bilen Aşgabat şäheristanynda ýerine ýetirildi.

Gülüstan welaýatynyň häkimi darazgisuw bilen Türkmenistanyň Suw we Hojalyk Ministeri hem Jemhurbaşlygyň orunbasary Rozyýew aralaryndaky geçirilen ylalaşyklar esasynda Etrek derýasynyň gyralarynda “Zeýtun” bagyň dürli ekişlerini amala aşyrylýar.

Bu oturşykda etrek derýasynyň üstüne suw howdanynyň bent gurluşygy barada pikir alyşyldy. Gülüstan welaýaty Türkmenistanyň esasan hem Balkan welaýatynyň däne-tohumlaryny üpjün etmäge taýyndyklaryny yglan etdiler.[9]

Darazgisuw 1378-nji h.ş ýylyň Ordibeheşt aýynyň sişänbe güni bir toparyň baştutanlygynda söwda hem hojalyk gatnaşyklaryň işdeşlik mümkinçiliklerini barlamaga hem-de, iki ýurduň Prezidentleriniň salam hatyny gowşurmaga Aşgabat şäherine geldi we ýurduň jemhurbaşlygy Jenap S. Nyýazow bilen duşuşdy.[10] ...

E.K.O Birleşiginiň Söwda Ýerine Ýetiriş Komitetiniň Aşgabatdaky geçirilen 9-njy ýygnagynda. E.K.O. birleşiginiň agzalygynda duran ýurtlaryň täjirlerine bir ýyllyk çakylyk bilen iki ýurduň arasynda köp gezek gatnaw çärelerini ýerine ýetirilmelidigini ýygnakda orta alyndy.

Aşgabatdaky geçirilen ýygnakda söwda ugrunda käbir gerekli meseleleri orta alnyp maslahatlaşyldy. Şolaryň biri hem Garaşsyz Türkmenistanyň E.K.O. Birleşiginiň Söwda Kabinetiniň agzalygyna geçmegi maslahaty boldy.[11] ...

Yslam Respublikasynyň habarçysynyň habar bermegine görä, Türkmenistandan gelýän ýolagçylaryň gel-gidleriniň köpelmegi gümrükhananyň daşary territoriýalarynda söwda işleriniň rowaç almagyna sebäp bolupdyr. Regiýonyň köp ilatynyň ol ýere baryp Türkmenistanly ýolagçylar bilen söwda-satyk edip gümrükhananyň daşky territoriýasyny bir bazarça öwrüpdirler.[12]

Eýran Türkmenistan bilen tehnika söwdalary aragatnaşyklary ugrunda “Eýranhodro” adyndaky Eýranyň maşyn zawody Aşgabat şäheriniň awtobus enjamlar marşrutyny kämilleşdirmegiň ugrunda birinji awtobus kerwenini Maý aýynyň içinde Türkmenistana getirdiler.

Bu awtobuslaryň hili “355” nomerde görkezilipdir. Olary belli bir şertnama esasynda türkmenlere satylýar.

“Eýranhodro” kompaniýasynyň Aşgabatdaky ýerine ýetiriji müdiri Muhammet Haşeminiň, Yslam Respublikasy pressiniň habarçysyna şeýle diýýär: “Satylan 50 sany awtobusdan, geçen hepdäniň dowamynda 18 sanysyny Türkmenistana eksport edildi. Galan awtobuslar hem üstümizdäki aýyň (Maý aýy) dowamynda tabşyrylar.”

Ilki bu awtobuslaryň biri eksperemental görnüşde Aşgabat şäherinde işledildi. Netijede bolsa, halkyň göwnünden turdy.

Ýatlanan habaryň bellemegine görä, Eýranda çykýan “Pežod 1600 AR.DI” maekadaky model maçşin birnäçe ýeňil awtomaçşinlar, taksi hökmünde Aşgabat şäherinde işläp başlar. “Eýranhodro” kompaniýasynyň jogapkär işgäriniň aýtmagyna görä, Aşgabat şäheriniň taksi setini üpjün etmek üçin soňky ylalaşyk ýerine ýetirilenden soň Türkmenistanyň beýleki şäherlerinde hem bu taksiler işläp başlar. Ylalaşyk bolandan soň 500 sany bu awtomaçşinlar Türkmenistana beriljekdir. Şu wagta çenli Eýranyň awtomaçşin zawody 100-e golaý dürli awtomaçşinlar Türkmenistana eksport etdiler.”[13]

Horasan welaýatynyň demirgazygynda ýerleşen Goçan şäheriniň häkiminiň aýtmagyna görä, şu wagta çenli bu şäheriň serhet ýollaryndaky oturýan ilatyň tarapynda 2 million dollalyk haryt Türkmenistana eksport bolupdyr. Bu harytlar “Pileweri” atly göýberilýän ýörite rugsat depderçeleriniň esasynda amala aşyrylýar. Bu topar söwdagärler serhet boýundaky ilatynyň kooperatiw bileleşiklerinde agza bolup durýarlar. Bularyň sany Goçan şäheriniň territoriýasy boýunça 10000 sany adamdan ybarat bolýar.

Beýle kooperatiwleriň döredilmegi bu ýerlerdäki ilatyň ykdysadyýetini ýokarlandyrmaga ýardam eder diýip nygtaýarlar.[14]

Eýran Yslam Respublikasy bilen Garaşsyz Türkmenistanyň ähli tarap aragatnaşyklarynyň biri telefon arkaly aragatnaşyk bolup durýar. Ýaňy ýakynda Gülüstan welaýatynyň käbir etrap-şäherleriniň telefon kodlary (öň nomerleri) çalşyldy. Garaşsyz Türkmenistanyň ilatynyň dogan-garyndaşlarynyň köpüsi hem şol türkmen etrap-şäherleirnde ýerleşýär.

Şonuň üçin türkmen oba-şäherleriň täze berilen telefon kodlaryna ünsüňzi çekýärin:[15]

№	*Şäher-etrap*	*Öňki nomeri*	*Häzirki nomeri*
1	Kümmetkowus	017222	172
2	Minudeşt	01744	017452
3	Kelala	01748	017442
4	Azatşäher	01756	017452
5	Tatarolýa	0172533	0174245
6	Fajr goýunly	0172545	0174245
7	Duzolum	0172326	0174326
8	Ýaňak	0172584	0174584
9	Ak abat	0172272	0174272
10	Köçekhortum	0172265	0174265
11	Sarysofla	0172227	0174277
12	Inçeburun	0172324	0174324
13	Temirgaraguzy	0172423	01744423
14	Marawdepe	0172472	0174472
15	Garnawa	0712473	01744473
16	Saryjakör	0172252	0174252
17	Küren (Kürend)	0172322	0174322
18	Hojanepes	- -	0173476
19	Kümüşdepe		0173462
20	Akgala	- -	0173522
21	Bendertürkmen	- -	0173473

Garaşsyz Türkmenistandan Eýran Yslam Respublikasyna äkidilýän ýa-da getirilýän harytlaryň hersiniň öz halkara gyzyl pul bahasy bilen barabar, gümrükhananyň maliýe salgydy tarapyndan olaryň bahasyna degişli alynýan göterim salgyt girdejisi takyklanyp, gümrük taryfy tarapyndan ýörite bahasy taýyn kesgitlenýär.

Olar gümrükhanalarda hasaplaýyş işlerini ýeňilleşdirmek üçin ýolagçylaryň özi bilen getirýän harytlarynyň bahasyny çap edip gümrükhanalara iberýärler. Her harydyň bahasyna görä, olara salgyt salynýar.

Olary şu aşakdaky tablisada görkesilýär.[16]

№	*Harytlaryň ady*	*Amerikan dollary boýunça*
1	Apelsin sogany alyjy	8-5
2	Ýeňil elektrik miwe suwy alyjy	20-30
3	Gaz kalonka	40-60
4	Gazly elektrik eldegirmen	5-10
5	Telewizoryň antennasy	15-30
6	Mebelny gaz	100-200
7	Odikolon her paçkasy	5-10
8	Dürli elektronika ulgam	250-1000
9	Kasio markaly elektronika ulgam	25-165
10	Elektrik utýuk	3-5
11	Wentelýatorly elektik peçka	15-20
12	Elektrik parly ütük	8-12
13	Mahmal matalar her metri	216-3
14	Wentelýator	13-15
15	Iki adamlyk adeal	15-20
16	Sada telefon apparat	8-10
17	Ýönekeý radio telefon	25-30
18	Mobaýl telefon	150-250
19	№ 14 telewizor	100-110
20	№ 21reňkli telewizor	160-200
21	№ 29 reňkli telewizor	400-450
22	Elektrik plesos	35-50
23	Di. EN. DE kompýuter oýnawaç	30-35
24	DI. EN. DE kompýuter oýnawaç	40-45
25	Her kilo çaý	6-8
26	Ýönekeý et üwelýän	15-25
27	Welosiped (tigir)	30-40
28	Foto apparat	20-45
29	Ýönekeý awtomobil prestawka	10-15

Umumy maglumatlar:

1378-nji ýylyň hordad aýyndaky (1999-njy ýyl) çykýan “Keýhan” gazetiniň habar bermegine görä, öten ýyly Türkmen şäheristanynyň maldarlaryna hem guş-towuk fermalarynyň erkinde bank ýeňillikleri hem 4 milliard riýal kredit göýberilipdir.

Bir milliard 930 million riýal bank ýeňilliklerini ýagny bankdaky pul ygtybarnamasynyň 28-nji bendi boýunça, 64 sany obaly maldarlara tölemek bilen, göle hem owlak-guzy köpeldiş taslamasyny ýerine ýetirildi. Bu taslamany doly berjaý edilenden soň Bendertürkmen şäheristanynda doly gyzylet (mal et) önüminiň möçberi 250 müň kilograma çenli köpeljekdigi göz öňüne tutulýar.

Görkezilen habaryň esasynda, mallaryň ýataklaryny gowulandyrmagyň göz öňünde tutulan plany boýunça 20 sany maldarlara 436 million riýal kredit ýeňillikleri göýberilip 2500 inedördil (kwadrat) metr mal ýataklaryny gowulandyryp arassaçylyk çärelerini ýerine ýetirildi. Ondan soňky göýberilen kredit ýeňillikleriniň esasynda maldarçylygy ösdürmek, iýmlendirmek, süýtli sygyrlary hem-de göleleri satyn almak üçin isleg bildiren 25 sany tagaza-arzaly maldarlara 734 million riýal bilen üpjün edip göýberilipdir. Şeýle hem jemi 40 müň gatdan ybarat bolan 3 bölek etli towuk öndüriş fermasy hem et üçin niýetlenen 100 baş göleleri özünde ýerleşdirýän fermalary 930 mln riýal bank kredit ýeňilliklerini peýdalanmak bilen önümi girizildi.

Öten ýyl mallaryny ýylan çakyp zyýan çeken maldarlara 2 mln riýal gaýtargysyz kömekleriň berilendigini agzaýarlar. Şeýle hem maldarlara 20 sany guwanama kartoçkasy, 40 möwrit towuk iýmlerini üpjün ediş enjamlaryny, maldarlara öz mallaryny döwlet ätiýäçlik çärelerini etmek üçin daýhan banky bilen işleşmek şerti, 30 sany towuk hem mal fermasynyň kanunalaýyk rugsat haty göýberilmek we 100 möwrit kärşynaslyk barlaglar hem 5700 sanydan gowurak sygyrlary ukol arkaly (ýagny ýatgysyna emeli tohum göýbermek) göwrelendirmäge garamak işleri Bendertürkmen şäheristanynyň degişli guramasynyň tarapyndan ýerine ýetirilipdir.[17]

Ýaňy ýakynda Kümmetkowus şäheriniň arkyndyksuw kanalizasiýasyny täzeden enjamlaşdyrmagyň ugrunda bir milliard 250 mln riýal pul ygtybaryny geçirilip şäheriň arkyndyksuw hapalaryny ýygnamak setiniň proýektini ýerine ýetiriliş işi başlanypdyr.

Kümmetkowusyň günbataryndaky Gedemabat etrabyndan başlanan 7 kilometr uzynlygy bolan bu şäheriň arkyndyksuw hapalaryny ýygnap gaýtadan işlemek proýektiniň turba marşrutyny täzeden 125 million tümen göýberilen pul serişdesi boýunça 5 kilometre barynça göz öňünde tutulýar. Bu proýekti alypbaryjy injinerler, ony ýöriteleşdirmegiň tehniki iş dolandyryş gurby barada hem-de ekologiýa üçin peýdaly taraplaryny gurup berdiler.[18] ...

Eýran-Türkmen aragatnaşyklarynyň bir göwrümini sport oýunlary öz içine alýar. Iki ýurduň sportsmenleriniň aralarynda dürli etaplarda futboldyr waleýbol ýaly oýunlary ýola goýuldy. Bu oýunlarda utyş-utdyryş gyzyklanmalaryna garamazdan iş üstünde iki ýurduň komandalarynyň biri-biri bilen ysnyşykly tejribeleri gazanmaklary esasy rol oýnaýandyr. Şu ugurda medeniýetli dostluga has ähmiýetli garalýar. Eýranda Gülüstan welaýatynda çykýan “Gülüstan” gazýetiniň habarlarynyň birinde türkmenler Eýranly sportsmenleriň dünýä oýunlarynda utuşlaryna hoşhal bolýarlar diýlen habar çap edilipdir.

Türkmenistanyň sport oýunlarynyň orunbasary Durdyýew Durdy Babaýewiç Gülüstan welaýatynyň bedenterbiýe müdirliginiň ýolbaşçysy bilen sport baradaky ylalaşyk hata gol çekilenden soň şeýle diýdi: “Türkmenler hemişe diýen ýaly Eýranly sport komandalarynyň halkara utuşlaryndan begenýärler. Ol Eýrany syýasy-ykdysady, medeni we sport boýunça; “Regionda özboluşly bir güýç!”-diýip nygtady hem-de biziň komandalarymyz eýranly sport komandalary bilen oýun geçirenlerinde özlerini kuwwatly duýýarlar we olaryň gymmatly tejribelerinden peýdalanyýarlar”.[19] ...

Türkmensähranyň Gülüstan welaýaty diýlip yglan edilmezinden öň Mazenderan welaýatynyň welaýat häkimliginiň kadrlarynyň iş gurplarynyň ýetmezçiligi sebäpli welaýatyň käbir ýerlerinde işlerde durgunlyk döräp öňe gidişlik bolmandyr. Häzir täze döredilen Gülüstan welaýatynda bu durgunlyk ýagdaýdan çykqalga tapmak üçin dürli çäreleri alynyp barylýar.

Türkmen maldarlaryna berlýän ýeňillikler barada “Gülüstan-e Iran” atly gazýetiniň hem bu barada “Türkmen maldarlaryna 4 milliard riýal kredit ýeňillikleri göýberilipdir” – diýlen habary “Keýhan” gazetinde berlişi ýaly çap edilipdir.

Bu habardaky artdyrylan mesele Bendertürkmen şäheriniň “Jahad” guramasynyň müdiri Haýdarpuryň aýtnagyna görä, maldarlara tehniki babatdan ýol görkezijilik bilen 1360 tonna gerekli bede ot-samanlaryny üpjün etmek üçin 4 mln riýal çykdajylaryna sarpa goýuldy.[20] ...

Yslam Respublikasynyň Aşgabatdaky habarçysynyň habar bermegine görä, Türkmenistandaky daşary ýurtly ilçiler we diplomatlar Gülüstan we mazenderan welaýatlaryna eden dört günlük saparlarynda bu welaýatyň syýahat üçin özüne çekiji şertleriniň bardygyny nygtap, Eýranyň Demirgazyk welaýatlary, ykdysadyýet şertleri boýunça iňňän ýokary güýji bardygy has geň zat diýip baha berdiler.

Bu diplomatlaryň aýtnagyna görä, ýatlanan welaýatlar Orta Aziýa we Kawkaziýa hem dünýäniň beýleki ýurtlary bilen söwda aragatnaşyklaryny ýola goýmaga giň gerimli hem ýokary gurbunyň bardygyny bellediler.

Gülüstan welaýatynyň oazisinde ýerleşen Kümmetkowus şäheristany 6857 kwadrat metr meýdany bilen we ýurt boýunça Eýranyň bütin meýdanyndan 33\5 göterim göwrümini öz içine alýar.

1375-nji h.ş ýyldaky iň soňky ýurt bölünşik hem umumy adam sany boýunça bu şäheristan 4 etrap, 5 şäher we binaçe dehistandan ybarat bolýar.

Jahadsazändegi edarasynyň kärşynaslarynyň biri Kümmetkowus şäheristanyň Jahadsazändegi edarasynyň hasabyndaky 2786-sany kiçi haly fabrikasy we düşek kooperatiw edaralarynyň ýanyndaky 5572 sany halyçynyň meşgullanmagy, bir million 370 müň 485 maldarçylyk edaralary, 80 sany senagat hem ýarym senagat maldarçylygy bir ýylyň dowamynda ortaça 81 müň 466 tonna süýt önümi, 8 müň 993 tonna mal et önümleri 91 sany towuk-guşçylyk senagat fermasy et hem ýumurtga önümleri boýunça bir ýylyň dowamynda ortaça 4 müň 789 tonna ak et (towuk et) we 6 müň 758 tonna ýumurtga önümlerini öndürýärler. Şeýle hem 6 müň 525 sany bal ary koloniýasy ýyl dowamynda ortaça 56,5 tonna bal önümi, 1225 gektara barabar meýdany bilen 64 möwrit suw bentli balyk öndüriş çäreleri bir ýylda 2 müň 271 tonna ak protein (balyk etleri önümi), şäheristanyň tebigy serişdeleriniň meýdanyndaky 352 müň gekdar jeňňel hem marta, 6 müň 245 kwadrat metr suwly meýdan, bir senagat şäherçesiniň gurluşygy, bir sany senagat oazisi köp sanly un fabrikalarynyň önüminde durmagy hem-de beýleki bir näçesi ýakyn geljek zamanda önüme girizilmegi bu şäheristanyň esasy baý gurplaryny döredýär.

Şol edaranyň oba-senagaty önüminiň kärşynas işgärleriniň biri şeýle maglumat beryär: “Kümmetkowus şäheristanynyň Jahadsazendegi edarasynyň işleýiş hasabatynda, senagat bölümi ekerançylyk hem hyzmat işleri boýunça, olary ýerine ýetiriliş işleriniň etaplary esasynda şäheristana berilen pul ygtybarynyň ýetmezçiligine garamazdan, 5 milliard tümenlik gerekli ygtybarly 157 sany “önüm isleg arzasy” elimizde dur. Bu meseläniň döremegi jogapkär işgärleriň ünsüni özüne çekýär.”

Iş üstündäki kärşynaslaryň nukdaýnazarlary hem alnyp barylan derňewleriň mälim edişine görä, görkezilen kuwwatly iş gurp ukyplaryny göz öňüne tutup maldarçylygyň gerekli ýerligi, suw resurslaryň bolçulygy, tebigy çeşmeleri, senagat bazarlary we senagat şäherçelerini döretmek, balykçylyk öndüriş, dokmaçylyk we bu taslamalary ýerine ýetiriş we dörediş ugrunda bank ygtybarlaryň ýeňilliklerini bu jähede urugmak zerurlygy, bu şäheristanynyň iş meýdanynda özüni aýdyň görkezip dur. Ýokardaky ýatlanan käbirleriň önüm möçberlerini ýokarlandyrmak we oba ýaşaýjylarynyň girdejisini artdyrmak soňky netijesi “obada galmaklygyň islegini döredýär”.

Bu mesele öz akabasynda döwletiň ýokary jogapkär işgärleriniň gerekli pul ygtybarlaryny üpjün etmek jähetden dogry(položitel) garamaklary talap edýär.[21]

Eýranyň “Eýran” atly gazýetinde, Bendertürkmen şäheriniň 70 ýyldan soň bir port şäheri hökmünde resmi dabarasy bilen “Ýol we Transport” Ministri Mähändes Türkanyň gatnaşyk açmagy bilen maýak ýakylyp öz işine başlady.” -diýlen habar hem ünsüňi özüne çekýär.

Bendertürkmen, turkmen port şäheriniň priçal gämi duralgalarynyň durkuny täzeden ýola goýmak üçin, 8 milliard serişde göýberilip guruldy. Ol 363 metr ini hem port enjamlary dikeldilip 165 metr uzynlygy bar. 3 müň tonnalyk iki gäminiň şol bir wagtyň özünde ýan baryp durmaga şert döredildi. Bir näçe meýilli (söwda, balykçylyk, syýahatçylyk) bu port duralga demir ýol mümkinçiligi we Orta Aziýa ýurtlaryna ylaýta-da Türkmenistana ýakyndygy ýurduň söwda we tranzit ýükleri daşamaga möhüm ykdysady rol alyp barar.[22] ...

Narly adyndaky ajysuw arygynyň gumly suw nebiti Gülüstan welaýatynyň aşaýyr (göçüp-gonup ýören çarwa) ilatynyň “Kämil ösüş” meýilnamasynyň iş dowamynda Aktokaýdaky Etrek derýasynyň demirgazygynda ýerleşen “Deşt-e takyr” düzlügine, “Aşaýyr ilaty ýerleşdirş” hakyndaky meýilnama başlangyç ylmy öwreniş işlerini ýerine ýetirildi!. Türkmenleriň ajysuw obasynyň gyrasynda ýerleşen bu ukyply tekiz düzlük 1300 gektar meýdany bilen çarwadarlar ülkeleriniň kämil giňeldiş maksatnamasy we çarwadarlary şol ýerde oturymlaşdyrma planynyň ýörelgesinde, bu düzlügiň hojalyk meýdanlaryny Gülüstan welaýatynyň “Ýokary aşaýyr işleri” edarasynyň erkinde goýuldy.

Takyr düzlüginde ýaşaýyş şertleriniň bardygyna garamazdan, ol ýerde ýerleşdiriljek ilatynyň suw üpjünçiligi kynçylyk bilen gabatlaşýar. Şonuň üçin 1995-nji ýylda Takyr düzlüginiň suw üpjünçiliginiň maksatnamasyny Etrek derýasynyň suw goýumlary hem-de, mümkinçiliklerini we beýleki bährelenmeleri ugrundaky işleri öwrenmäge dürli maslahatlar berildi.

Şu esasda Ajysuw bendini 11 mln kubmetrden suw saklaýyş göwrümi bilen, düzlügiň 1600 gektar hojalyk ýerlerini suwaryş gurbyny göz öňüne tutup Narly Ajysuw obasynyň 205 kilometr demirgazyk oazisinden geçýän Etrek derýasynyň üstünden gurulmagy planlaşdyrylýar.

Bu bent hakyndaky öwreniş tapgyry 1995-nji ýylda “Şereket-e Mähändesi Hedemat-e Jahad” (Jahad Guramasynyň Inženerlik Hyzmat Firmasy) hem-de “Gülüstan injinerleriniň maslahaty” tarapyndan “Deşt-e Takyr” düzlüginiň “Suw üpjünçilik proýekti” ady bilen başlanyp 1997-nji ýylda ilkinji tapgyr öwreniş proýektleriň taslamalaryny tassyklanyp ýatlanan maslahatçylar tarapyndan işleniş tapgyry ýola goýuldy. Injinerler maslahatynyň düýp guruş gurluşykçylary tarapyndan we Gülüstanyň “Win proýekt” maslahat injinerleriniň gözegçiligi esasynda geotehnika we gurluşyk gurby işlerini ýerine ýetirilip, 1999-njy ýylda bütin injinerlik çyzuw taslamallary Deşt-e Takyr düzlügini suw saklaýyş ammar çuňluklary bilen kämilleşdirilip tamamlanyldy.

Şeýle bir ýagdaýda Ajysuw arygynyň üstünden gurylýan bu bent, onuň ýakynynda ýerleşen Takyr düzliginiň hojalyk meýdanlaryný suwdan gandyrmak üçin aslynda düýpli we fundamental hem durnukly we uzak mütdet bähbitli bir proýektdir . Bu proýektiň ýerine ýetirilmegi bilen 1600 gektar hojalyk ýerleri suw bilen üpjin etmekdi hem-de, geljekde Takyr düzlüginiň demirgazygynda ýerleşjek 200 maşgala çarwa ilaty oturymlaşdyryp, abadançylyk we durmuşlarynyň peýdaly ýaşaýyş şertleri dörediljekdigi ikuçsyzdyr.[23] .... Dowamyny Oka ...

=============

[1] “Sentralnaỳa Aziỳa”, Ýeženedelnik ekonomiçeskih I meždunarodnyỳe rynoçnyỳe otnoşeniỳe nowosti, peçatalsỳa w izdatelstwe “Keỳhan”, №77, 9 Maỳa, 1999 g., Tegeran, 1 str.

[2] Şol ỳerde.

[3] Şol ỳerde

[4] şol ỳerde.

[5] “Peỳk-e Häzär”, sal-e çaharom, şomareỳe 158, çaharşänbe, 22 Ordibeheşt. Sal-e 1378 ş. 5 sah.

[6] Şol ỳerde

[7]. “Sentralnaỳa Aziỳa”, /görk. iş./, … 3 st.

[8]. Şol ỳerde.

[9]. “Peỳk-e häzär”, Şo. 158, (görk iş), sah 4.

[10]. Şol ỳerde.

[11]. “Sentralnaỳa Aziỳa”, /görk. Iş./…

[12]. Şol ỳerde.

[13]. “Sentralnaỳa Aziỳa”, /görk. Iş./,…

[14]. Şol ỳerde.

[15]. “Peỳk-e Häzär”, sal-e çaharom, şomareỳe 158.

[16]. “Sentralnaỳa Aziỳa”, 400-450.

[17]. Ruznameỳe “Keỳhan”, şo. 16528 – mo’ässese-ỳe Keỳhan, - Tehran çaharşänbe 19 Hordad-e sal-e 1378 ş, 11 sah.

[18]. “Peỳk-e Häzär”, Sal-e çaharom şomareỳe 161, çaharşänbe 12 Hordad sal-e 1378-11sah.

[19]. “Golestan-e Iran”, şomareỳe sefr 9, doşänbe 17Hhordad sal-e 1378 h.ş., motabeq ba 7 Jun. 1999 ý., 7 sah.

[20]. Şol ỳerde.

[21]. “Golestan-e Iran”, şomareỳe sefr 10, doşänbe 31 Hordad, sal-e 1378 ş., 21 žowen(Jun) 1999.

[22]. Ruzname-ýe “Iran”, sal-e dowwom-şomareỳe 432, Mordad mah-e sal-e 1375 ş., (1996) Tehran-13 sah.

[23]. “Golşän-e Mehir”, şomareỳe 27- om , 15 Azär mah-e sal-e 1379 ş., Iran-Tehran -3 s.

B). Türkmenistan–Eýran hökümet wekilleriniň duşuşyklarynyň yzygiderli görkezmesi “hronologýa”(1993-2002ýý.)

2010-06-02T17:10:00.000-07:00

Häzir 1993-nji ýyldan 1995-nji ýyla çenli alnyp barylan gatnaşyklaryň belli-belli wakalaryny belläp geçeli.
1993-nji ýylyň 18-nji Awgust S.A.Nyýazow Eýran Yslam Respublikasynyň daşary işler ministriniň orunbasary Muhammet Waezini kabul etdi we onuň bilen gürrüňdeş boldy. Olar ýakynda Türkmenistana Eýranyň Prezidenti A.H.Rafsanjanynyň sapary, Saparmyrat Niýazownyň “Türkmen-Eýran” serhedini dostluk we doganlyk zonasy diýip yglan etmek hakyndaky teklibi barada pikir alyşdyrlar. S.A.Nyýazow iki döwletiň serhediniň üsti bilen Artyk-Lýutfabad (Lotpabat) we Saragt (Sarahs) serhet geçiriş punktlaryny gurmak barada tabşyryk berdi. Tejen-Sarahs-Maşat demirýolyny gurmak meseleleri ara alnyp maslahatlaşyldy. »»»

1993-nji ýylyň 13-nji Sentýabrynda S. A. Nyýazow Eýran Yslam Respublikasynyň Türkmenistandaky ilçisi Bagyryny kabul etdi. Olar “Türkmen-Eýran” hyzmatdaşlygyny ösdürmek barada pikir alyşdylar. Gürrüň wagtynda S. A. Nyýazow: “Altmyş ýyl mundan ozal meniň atam Annanyýaz Artyk ogly diňe Eýranyň Türkmenistan bilen serhetleşýän welaýatlaryna söwda etmäge gideni üçin jezalandyrylypdyr”. Ol şol eden “jenaýaty” üçin Sibire sürgün edilipdir, şol ýerde-de, dünýeden ötüpdir. Aslynda bolsa, birek-biregi peýdaly söwdalaryň ysnyşykly ykdysady gatnaşyklaryň halklary biri-birine ýakynlaşdyrýandygy hemmelere mälim ahyryn" -diýip, belledi. Eýran bilen Türkmenistan arasyndaky serhedi "Dostluk-Doganlyk Serhedi" -diýip, yglan etmek teklibi makullanyldy.
1993-nji ýylyň 23-nji Sentýabr Eýran kinofilmleriniň Türkmenistanda geçirilýän festiwalyna gatnaşyjylara S. A. Nyýazowyň ýüzlenmesi çap edildi.
1993-nji ýylyň 22-nji oktýabrynda Eýran Yslam Respublikasynyň Prezidenti Akbar Haşemi Rafsanjanynyň Türkmenistana sapary başlandy. Aşgabatda iki goňşy döwletleriň liderleriniň ayratyn metbugat konferensiýasy boldy. Bular Bagyr obasyna baryp gördüler. Dostlugyň we hormatyň hatyrasyna Akbar Haşemi Rafsanjana Saparmyrat Niýazowyň adyndan Garagum atly Ahal-teke bedewi sowgat berildi. Gepleşikleriň birinji turuwyndan soň Prezidentler “Artyk-Lutfabad” geçelgesini ýük-ýolagçy punktynyň açylyş dabarasyna gatnaşdylar. S. A. Niýazow A. H. Rafsanjanynyň hatyrasyna agşamlyk nahar berdi.
Şol aýyň 23-ne S. A. Niýazow bilen A. H. Rafsanjany Mary we Daşoguz welaýatlaryna aýlanmak üçin ýola düşdüler. Olar Mary welaýatynda Baýramaly etrabynyň “Täze ýol” kolhozynyň asly Eýrandan bolan adamlaryň ýaşaýan Rafsanjany adyndaky obasyna baryp gördüler. Prezidentler oba mesjitleriniň düýbüniň tutulyş dabarasyna öz hatyralaryna berilýän sadaka gatnaşdylar. Daşoguzda A. H. Rafsanjana köşekli düýe sowgat berdiler. Iki goňşy döwletleriň baştutanlary Köneürgenjiň gadymy arhitektura ýadygärliklerine baryp gördüler.
Şol aýyň 24-nji güni S. Niýazow bilen A. H. Rafsanjany Aşgabatda gurulýan ilkinji “Türkmen-Türk” mekdebiniň düýbüniň tutulyş dabarasyna gatnaşdylar. Olar Türkmenistanyň XXGS-däki halk amaly sungatynyň ilkinji festiwalynyň myhmanlary boldy. Soňra olaryň jemleýji söhbetdeşligi bolup, onda iki taraplaýyn hyzmatdaşlygy we regional problemalary ara alnyp maslahatlaşyldy.
Iki döwletiň baştutanlary “Türkmen-Eýran” dostlugynyň forumyna gatnaşdylar. Olar “Türkmenistan bilen Eýran Yslam Respublikasynyň arasyndaky dostluk we hyzmatdaşlyk hakyndaky deklorasiýa”, şeýle hem “Günbatar Türkmnenistan-Eýran we Ýewropa ýurtlaryna gaz geçirijisiniň gurluşygy hakynda Türkmenistan bilen memoranduma gol çekdiler”. Ykdysady hyzmatdaşlyk, transport, aragatnaşyk, söwda, gümrük dokumntlerini özara ykrar etmek we gümrük üpjümçiligi babatlarda jemi 12 sany ylalaşyk meýinlnamalara gol çekildi. Hormatdyr dostlugyň hatyrasyna S. A. Niýazow we A. H. Rafsanjana onuň türkmen ussatlary tarapyndan dokalan haly portretini sowgat berdiler. Eýranyň Prezidentine onuň Aşgabadyň hormatly graždany edilip saýlanandygy baradaky diplom hem gowşuryldy.
1993-nji ýylyň 6-njy Dekabrynda Saparmyrat Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň Prezidenti, dag-magdan ministri Mahlujyny kabul etdi. Mermer plitalaryny, kerpiç we ýokary hilli beýleki gurluşyk materiallaryny öndürmek boýunça bilelikdäki kärhanany döretmek hakyndaky teklip ara alnyp maslahatlaşyldy.
1994-nji ýylyň 2-nji Ýanwarynda bolsa, Saparmyrat Niýazow resmi sapary bilen Tährana bardy. “Mehrabat” aýrportynda ony Eýran Yslam Respublikasynyň Prezidenti Aly Akbar Rafsanjany garşy aldy. Gepleşikleriň barşynda ýolbaşçylaryň ikisi-de goňşy döwletleriň halklarynyň bähbidi üçin özara hyzmatdaşlygy giňeltmekçidiklerini we çuňlaşdyrmakçydyklaryny beýan etdiler.

Şol saparyň ertesi güni S. Niýazow we onuň ýolbaşçylyk edýän delegasiýasynyň agzalary Ysfuhan şäherine bardylar. Olar taryhy we arhitektura ýadygärlikleri bilen tanyşdylar. Şol aýyň 4-nji güni S. Niýazow ir bilen Eýranyň Türkmenleriniň ýaşaýan regiýonyna bardy. Kelala şäheriniň aýroportynda ony Mazenderan welaýatynyň ýolbaşçylary, din hadymlar we beýleki resmi adamlar garşy aldylar. Ondan soň Kümmetkowus şäheristanynda Türkmenistanyň Prezidenti şol şäheri esaslandyran Kowusyň mazaryna zyýarat etdiler. Ildeş türkmenleri bilen duşuşyp, olaryň öňünde taryhy çykyş etdiler. Ýene-de Saparmyrat Niýazow Eýranyň Hazar deňziniň kenaryndaky kurort şäherleriniň biri bolan “Ramser” şäheri bilen tanyşmak üçin ol ýere bardy.
Şol aýyň 5-nji güni S. Niýazow dürli modifikasiýaly “Reno (Renolt)” markaly ýeňil awtomobilleri çykarýan Tähran awtomobil zawodyna baryp gördi. Şiraz şäherine gezelenç edip taryhy we medeni gözellikler: “Şahçyrak” mesjidi, gündogaryň beýik şahyrlary Hafeziň we Saadynyň mazarlary bilen tanyş boldy.
Şol aýyň 6-syna Saparmyrat Niýazow Tähranyň merkezi köçeleriniň birine “Türkmenistan” adynyň dakylmagyna, şeýle hem Aşgabat bilen Tähranyň arasyndaky hemişelik halkara telefon aragatnaşygyň ýola goýulmagyna bagyşlanan dabaralara gatnaşdy.
Şol aýyň 6-syna S. Niýazow Tähran şäheriniň hormatly graždany edilip saýlandy.
Saparmyrat Niýazownyň Eýran Yslam Respublikasyna bu bäş günlik eden sapary has netijeli boldy. Sebäbi köptaraplaýyn gatnaşyklaryny dürli tarapdan berkidildi.
1994-nji ýylyň 20-nji Ýanwarynda Saparmyrat Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň Prezidentiniň ogly Mehdi Haşemi Rafsanjanynyň baştutanlygyndaky Eýranyň nebit-gaz baradaky spesialistleriniň delegasiýasyny kabul etdi.
1994-nji ýylyň 25-nji Fewral aýy Saparmyrat Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň transport we ýollar ministri Talyk Akbar Türkany kabul etdi. Iki döwleti birikdirýän awtomobil ýollarynyň gurluşygyny has çaltlaşdyrmak meseleleri ara alnyp maslahatlaşyldy.
1994-nji ýylyň 9-njy Martynda Eýran Yslam Respublikasynda (Maşat şäherinde) Türkmenistanyň baş konsullygyny açmak hakyndaky karara gol çekildi.
1994-nji ýylyň 4-5-nji Aprelinde Saparmyrat Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň nebit-gaz ministri Agazadanyň ýolbaşçylygynda Eýran Yslam Respublikasynyň energetiki we tebigy resurslary ministri we Lesel Atasoýuň baştutanlygynda Türkiýäniň ýangyç we energetika ministri Ý. K. Şafraningiň baştutanlygyndaky Russiýanyň delegasiýalaryny kabul etdi. Olar türkmen nebitini we gazyny halkara bazarlaryna ýetirmek üçin turba prowodlaryny çekmegi amala aşyrmak boýunça halkara konseresiomynyň mejlisine gatnaşmaga geldiler.
1994-nji ýylyň 30-njy Aprelinde Türkmenistanyň Prezidentiniň kararlary bilen “Türkmen awtoýollary” konsernine Aşgabat-Gowdan awtomobil ýolyny rekonstruksiýalaşdyrmak barada Eýranyň “Dobral Ko” firmasy bilen ylalaşyk baglanyşmaga Agaç we Gurluşyk Materiallary Ministrligine bolsa, kuwalini (kaolin) baýlaşdyrmak boýunça, ýylda 20 müň “I” önüm öndürmek fabrigini gurmak barada “Iran Industerial Dizaýn Ko” firmasy bilen ylalaşyk baglaşmaga rugsat edilendigi habar berilýär.
1994-nji ýylyň 17-nji Iýunynda S. Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň Transport we Ýollar Ministri Akbar Turkany kabul etdi we onuň bilen Türkmen-Eýran döwletara gatnaşyklarynyň iň netijeli medeni, iki ýurdy birleşdirýän demir ýol gurmak, serhet ýaka söwdany ösdürmek barada gürrüň etdi.

1994-nji ýylyň 21-nji Iýuly Eýran Yslam Respublikasynyň Energetika we Suw resurslary Ministri Bijan Zängene we Eýran Yslam Respublikasynyň mejlisiniň deputatlary bilen, gürrüň “Pol-e Hatun” döwletabat bendini gurmagyň mümkinçilikleri elektrik energiýasy eksport etmek, şeýle hem iki ýurduň mejlisleriniň arasynda tejribe alyşmak hakynda boldy.
1995-nji ýylyň 21-nji günlerinde “EKO” meseleleri hakda (ykdysady Hyzmatdaşlyk guramasy) gürrüň geçýär.
1995-nji ýylyň 29-njy we 30-njy Ýanwary S. Niýazowny resmi sapary bilen Eýran Yslam Respublikasynda boldy. Saparyň gidişinde söwda ykdysady hyzmatdaşlygy çuňlaşdyrmak meseleleri ara alnyp maslahatlaşyldy. Türkmenistanyň we Eýranyň Prezidentleriniň arasynda söhbetdeşlik boldy. Soňra gepleşikler giňişleýin düzümde dowam etdirildi. Haryt dolanşygyny artdyrmak, bilelikde işleýän kärhanalaryň setini giňeltmek meseleleri ara alnyp maslahatlaşyldy we ýene-de Niýazow Eýranyň Nebit Ministri Agazadany kabul etdi. Türkmen nebit ýataklaryny gözlemek we nebit almak, “Türkmennebit” önümlerini eksport etmegiň şertleriniň ýerine ýetirilişi hakdaky meseleler ara alnyp maslahatlaşyldy.
Şol saparda Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň Daşary Işler Ministri Welaýaty bilen duşuşdy. Olar hoşniýetli goňşuçylygy ösdürmegiň hatyrasyna Türkmen-Eýran serhediniň uçastoklarynda punktlaryň işini gurmagyň zerurlygy barada pikir alyşdylar. Şeýle hem Niýazow “Transport we awtomobil ýollar” ministri Türkan bilen duşuşdy. Olar Sarahs-Maşat demir ýolunyň gurluşygy barada pikir alyşdylar. Iki ýurduň Prezidentleri Türkmenistan bilen Eýran Yslam Respublikasynyň arasyndaky hyzmatdaşlygy mundan bu ýana-da ösdürmek hakynda bilelikdäki beýannama gol çekdiler. Şeýle hem iki döwletiň Daşary Işler Ministrlikleriniň arasynda konsulyk meseleleri boýunça hyzmatdaşlyk etmek hakyndaky protokola, gümrük serhet meselelerinde hyzmatdaşlyk etmek hakynda Türkmenistan bilen Eýran Yslam Respublikasynyň hökümetleriniň arasyndaky memoranduma gol çekildi.
Niýazow bu sapardan aýyň 30-na Garaşsyz watanymyz Türkmenistana gaýdyp geldi.
1995-nji ýylyň 27-nji Fewral aýyndan Saparmyrat Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň Nebit we Gaz Ministri Agazadanyň tarapyndan baştutanlyk edilýän delegasiýany kabul etdi. Türkmen gazyny Eýranyň üsti bilen Ýewropa çykarmagyň taslamasyny durmuşa geçirmegiň aspektleri ara alnyp maslahatlaşyldy... 28-nji Fewralda bolsa, Türkmenistanyň prezidenti S. Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň Daşary Işler Ministriniň orunbasary Waezini kabul etdi.
Eýran bilen Türkmenistanyň arasynda özara peýdaly hyzmatdaşlygy çuňlaşdyrmak meseleleri ara alnyp maslahatlaşyldy. Şol güniň dowamynda Niýazow Prezidentiniň Türkmenistan-Eýran-Türkiýe gaz prowodynyň maliýeleşdirmek, gurluşygyň gurluşygyny alyp barmak we ony ulanmaga bermek boýunça “Türkmen trans kontinental gaz prowody” “Aksioner kompaniýasyny” döretmek hakyndaky karar çap edildi.
1995-nji ýylyň 14-15-nji Mart aýynda Saparmyrat Niýazow EKO-nyň agzalalary bolan döwletleriň baştutanlarynyň maslahatynda söz sözläp, Türkmenistany Aziýa regiýonynyň barlaşdyryjy bitarap döwletine öwürmek baradaky ideýany öňe sürdi, bu teklip öň H.Rafsanjynyny, B. Bhutto tarapyndan goldanylypdy. Maslahatda bilelikdäki maglumat we deklorasiýa kabul edildi. Tranzit söwdasy, biznesmenlere wiza bermegi sadalaşdyrmak, gämi gatnawy we EKO-nyň ylmy fonduny açmak meseleleri barada ylalaşyk gazanyldy.
1995-nji ýylyň 17-nji martynda Eýranyň Prezidenti H.Rafsanjanynyň çagyrmagy boýunça S.Niýazow bir günlük sapar bilen bu ýurda gidip geldi. Ol Bender-Apbasa baryp, Bafk, Benderapbas, pars aýlagyndaky portda gidýän demirýol liniýasynyň açylyş dabarasyna gatnaşdy.
1995-nji ýylyň 6-njy Apreli Saparmyrat Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň Aragatnaşyk Ministri Seýit Garazi (Harrazi) kabul etdi we kommunikasiýa babatda iki ýurduň arasyndaky hyzmatdaşlygy mundan beýläk hem ösdürmek barada Eýranyň teklipleri bilen tanyşdy.
1995-nji ýylyň 4-nji Iýuny S.Niýazow hökümet delegasiýasyna baştutanlyk edip, bir günlük sapary bilen Eýran Yslam Respublikasyna gidip geldi. Saparda mahaly iki taraplaýyn gatnaşyklar, Kaspi deňziniň resurslaryny peýdalanmak, iki ýurduň söwda-ykdysady hyzmatdaşlygy meseleleri barada Prezident A.A.Haşemi Rafsanjanynyň baştutanlygyndaky Eýran hökümet delegasiýasy bilen gepleşikler geçirildi. Gepleşikler netijesinde maglumata Türkmenistan-Eýran gaz prowodunyň gurluşygy hakyndaky protokola gol çekildi. Dokumentleriň ikisi hem 6-njy Iýulda çap edildi.
1995-nji ýylyň 9-njy Awgustynda S. Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň Transport we Ýollar Ministri Türkany kabul etdi. Aşgabat-Gökdepe ýoluny gurmak we ilaty nowasuw (agyz suw) bilen üpjün etmek, aragatnaşyk babatda hyzmatdaşlyk etmek, Eýranyň Ukraina, Azerbaýjan we Gruziýa (gürjüstan) bilen üç taraplayn hyzmatdaşlygyň perspektiwalary ýaly-meseleler ara alnyp maslahatlaşyldy.
1995-nji ýylyň 25-nji Awgusty S. Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň mejlisiniň daşary syýasat komissiýasynyň başlygy Hasan Ruhanyny we onuň komissiýasynyň işi baradaky orunbasary Muhammet Jewad Laryjanyny kabul etdi. Iki ýurduň we iki parlamentiniň arasyndaky hyzmatdaşlyk barada gürrüň edildi.
1995-nji ýylyň 5-nji Sentýabrynda S. Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň Nebit Ministri Agazadany kabul etdi we onuň bilen türkmen gazyny Eýrana akdyrmak meselesini ara alyp maslahatlaşyldy.
1995-nji ýylyň 11-nji Oktýabrynda S. Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň täze adatdan daşary we doly ygtyýarly ilçisi Seýitmehdi Mirabutalybyň ynanç hatyny kabul etdi. Iki ýurduň arasynda öň baglaşylan ylalaşyklaryň we şertnamalaryň praktiki taýdan durmuşa geçirilişi ara alnyp maslahatlaşyldy.
1995-nji ýylyň 8-nji Noýabrynda S.Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň Daşary Işler Ministriniň orunbasary Waezini kabul etdi. Iki ýurduň arasyndaky gatnaşyklar hakda gürrüň boldy.
1995-nji ýylyň 25-nji Dekabrynda S. Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň Daşary Işler Ministri Doktor welaýaty bilen duşuşdy. Iki taraplaýyn hyzmatdaşlygy, şeýle hem Türkmenistanyň we Eýranyň, Russiýa, Ukraina, Ermenistan we Hindistan bilen üç taraplaýyn hyzmatdaşlygyny ösdürmegiň ýollaryny ara alnyp maslanatlaşyldy.
1995-nji ýylyň 30-njy Dekabrynda S. Niýazow asly türkmen eýranly biznesmen Anna Ahundyny kabul etdi. A. Ahundy özüniň Aşgabatda gurmakçy bolýan sport-sagaldyş kompleksiniň gutarnykly taslamasyny alyp gelipdir. [1]
1996-njy ýylyň Noýabr aýynyň 24-nji güni EYR-nyň mejlisiniň şol wagtdaky müdiri jenap Nurynyň Türkmenistana sapary we iki ýurduň mejlisleriniň bilelikdäki memorandumyna gol çekildi.
Şeýle hem şol bir wagtyň özünde ýurduň bilelikdäki ykdysady hyzmatdaşlyk baradaky üçünji maslahatyny Aşgabat şäherinde geçirildi.
1997-nji ýylyň Noýabr aýynyň 24-nji güni iki ýurduň bilelikdäki ykdysady hyzmatdaşlygyň dördünji maslahaty Tähran şäherinde geçirildi.

1997-nji ýylyň Dekabr aýynyň 28-nji güni EYR-yň Prezidenti jenap Seýit Muhammet Hatamynyň Garaşsyz Türkmenistana ilkinji gezek sapary başlandy.
Şol wagtyň özünde iki ýurduň baştutanlarynyň ýolbaşçylygynda iki ýurduň ykdysady hyzmatdaşlygynyň esasynda ýerine ýetirilen maksatnamalary durmuşa geçirmek üçin Körpeje-Kurtguý gaz geçirijisiniň açylyş dabarasy boldy. Şeýle hem gol çekilen ykdysady we söwda ylalaşyklary esasynda Eýrana gaz satylmagy durmuşa geçirildi.
1998-nji ýylyň Maý aýynyň 30-njy güni iki ýurduň bilelikdäki konsul we serhet işleri boýunça komissiýanyň ikinji maslahaty geçirildi.
Şeýle hem şol ýylyň dowamynda 8-nji Iýun aýy Garaşsyz Türkmenistanyň Prezidenti Jenap S.A.Nyýazowyň EYR-yna resmi sapary başlandy. Şonda iki ýurduň Prezidentleri jenap S.Hateminiň we jenap S.A.Nyýazowyň gatnaşmagynda Türkmenistan bilen Eýranyň arasyndaky protokola Tähranda gol çekildi.

1999-nji ýylyň Oktýabr aýynyň 20-nji güni pol-e Hatun etrabynda iki ýurduň serhedinde ýerleşýän “Dostluk” suw howdanyny gurmak we ulanmaga berilmek baradaky ylalaşygyna EYR-yň Daşary Işler Ministri jenap Harrazy we Garaşsyz Türkmenistanyň Prezidenti jenap S.A.Nyýazow tarapyndan Aşgabat şäherinde gol çekildi.
2000-nji ýylyň Noýabr aýynyň 24-nji güni Aşgabat şäherinde iki ýurduň bilelikdäki ykdysady hyzmatdaşlyk komissiýasynyň bäşinji maslahaty hem-de bilelikdäki konsul we serhet işleri boýunçaq komissiýanyň üçünji maslahaty geçirildi.
2001-nji ýylyň Mart aýynyň başynda iki ýurduň ýolbaşçylarynyň gatnaşmagynda “Dostluk” adyndaky suw howdanynyň düýbi tutuldy.

2001-nji ýylda Tähran şäherinde iki ýurduň bilelikdäki ykdysady hyzmatdaşlygynyň komissiýasynyň altynjy maslahaty hem-de bilelikdäki konsul we serhet işleri boýunça konissiýanyň dördünji maslahaty geçirildi.
2002-nji ýylyň 22-nji Aprel aýynyň EYR-yň Prezidenti jenap Hateminiň Garaşsyz Türkmenistana iki taraplaýyn duşuşyk hem Hazarýaka urtlarynyň SAMMIT-yna gatnaşmaga resmi sapary boldy. [2]

Umuman hemme taraplaýyn Eýran-Türkmen gatnaşyklarynyň häzirki zamana çenli hronologiki barlagyny alnyp barylýan netijeli işleri boýunça görkezilmeli bolsa, onda elimizdäki işiň göwrümi has köpeler. Işiň dowamynda 1990-njy ýyldan bäri bu gatnaşyklar hakda hronologiki barlaglarynyň esasynda onuň durmuşa geçirilen we netijesini görkezen işlerini barlap geçdik. ... DOWAMY bar!

----------------> Çykgytlar we Edebýat:

II Bölüm : Türkmenistan we Eýranyň arasyndaky medeni gatnaşyklar

2010-05-06T06:35:00.000-07:00

MAZMUNLAR: »»»

II Bölüm : Türkmenistan we Eýranyň arasyndaky medeni gatnaşyklar...
a). Iki taraplaýyn medeni ösüşleriň netijeleri ..............................................
1. Türkmenistanyň aýdym-saz konsertini göýberiliş:.................................
2. Gülistan welaýatynyň geografik bölünişiklerini täzeden düzetmeli.......
3. Ähli sünni türkmenleriň hüjreleri hakda. ..................................................
b). Eýranda türkmen medeniýetiniň ösüşleri ...............................................
c). “Türkmenistan – Eýran ” wekilleriniň duşuşyklarynyň yzgiderli görkezmesi .......................................................................................................

III Bölüm : “Türkmenistan – Eýran ” döwletara gatnaşyklarynyň Türkmensähra ülkesine eden täsiri ..................................................................................................................
H E T I J E : ......................................................................................................
Peýdalanylan çeşmeler we edebiýatlar : ......................................................

****************************

a). Iki taraplaýyn medeni ösüşleriň netijeleri:

Eýran-türkmen köptaraplaýyn gatnaşyklarynyň uly göwrümini onuň medeni gatnaşyklary oz içine alýar. ‘ Eýran Yslam Respublykasynyň “ Yslam medeniýeti ösdürüş” ministri jenap aga-ýe D. Mehajeranynyň Garaşsyz Türkmenistana eden saparyndaiki döwlet arasynda medeni gatnaşyklary ýola goýmaga ylalaşyk şertnama gol çekildi. Şol sanda Eýranda we Türkmenistanda “ Medeni hepdelik güni ” bellik edildi. Şol ugurda Türlmenistanyň “ Medeniýet Ministrligi” Eýranda geçiriljek medeni hepdäni ýola goýmakda öz taýýardyklaryny yglan eydiler. Bu medeni hepdede Garaşsyz Türkmenistanyň dürli çeper sungatlary, el hünärler, surat kartynalary, şeýle hem Azady adyndaky medeni toplum merkezindäki saz-sungat öz ýokary dabarasy bilen alynyp baryldy. Bu waka iki uly ýurdyň taryhy gatnaşyklarynda ýazga geçirildi.” [1]
Şeýle hem Eýran gazet-žurnallarynda Türkmenistan hakda ýurduň göwrümi, ilat sany, milletleriň dürliligi. Orta Aziýa we EKO jemgyýetine girýän döwletleriň statistikasy we beýleki babatlarda dürli maglumat berlip dur. Şol sanda Eýranyň Gülistan welaýatynda “Ýaprak” atly žurnalda hem bu babatlarda dürli maglumatlara gabat gelýäris.
Ýatlanan žurnal Türkmenistanyň ilat sany hakda berýän maglumatlarynda Türkmenistan öňki Respublikalaryň arasynda 13-nji ýerde, EKO-nyň agzalygynda durýan ýurtlaryň arasynda bolsa iň az ilatly ýurt hatarynda durýar." [2]
Eýranda Gülistan welaýatynda çykýan “Ýaprak” žurnaly iki ýurduň medeni gatnaşyklary barada şeýle agzap geçýär. Syýasy gatnaşyklaryň başlangyjy Yslam Respublikasynyň ilçihanasynyň Aşgabat şäherinde 1374-nji h.ş ýylyň deý aýynda hem-de Eýran Yslam Respublikasynyň medeniýet merkeziniň açylmagy bilen düýbi tutuldy.Iki ýurduň medeni ylalaşygy 10-14-1371-nji h.ş. ýylda ýazylyp 20-10-1372-nji h.ş. ýylda Yslam Şura Mejlisinden tassyklanyp 11-12-1372-nji h.ş. ylda hem “Garawullyk soweti” oňa güwä geçdi.Eýran Medeni Merkeziniň gurulan jaýy Aşgabat şäheriniň iň oňat merkesinde Eýran migmarçylyk usuly bilen 1378-nji h.ş. ýylda bina edilip Eýranyň “Yslam ösdüriş medeniýet Ministri bilen Türkmenistanyň Medeniýet Ministrleriniň tarapyndan resmi aşläp başlady”.
Iki milletiň medeniýetiniň ýakynlygy sebäpli iki ýurduň ilaty birek-bireginiň medeni meýilnamalaryna gyzyklanyp oňat garşy alyp bardylar. Şol ugurda iki ýurduň arasynda esli gezek medeni we çeperçilik sergileri we saz-sungat, teatr hem sport kamandalary ýola goýulyp alyş-beriş boldy. Şu güne çenli iki gezek ýylsaýyn medeni hyzmatdaşlyk protokoly iki ýurduň medeniýet ministrleri tarapyndan gol çekilip ýerine ýetirildi. Tährandaky geçirilen “Türkmenistanyň medeni hepdesi” hem şol esasda alnyp baryldy. Şeýle hem “Dähaýe Fäjr (Eýran Respublikasynyň on günligi” günler)” günleri hem “Eýranyň Medeniýet hepdesi” Türkmenistanda geçirdiler. Şeýle hem Trkmen sungat toparlary esli gezek Maşada-Gürgene we Tährana baryp sergi açyp sungat meýilnamalaryny göýberdiler." [3]

•Magtymguly Pyragynyň 2007-nji ýylyň Maý aýyndaky kongeresine Garaşsyz Türkmenistandan gatnaşan alymlar:
sagdan çepe:
1.Mətjumaýow, 2. Ahmet Məmmedow, 3. Kakajan Ataýow, 4. Hezretguly, 5 Mülkamanow, 6. Almaz Yazberdiyow we beýlekiler...

Eýran-Türkmen medeni gatnaşyklaryň dowamynda, Maşat uniwersiteti bilen Aşgabat şäheriniň Magtymguly adyndaky döwlet uniwersitetleriniň aralarynda 1999-2000-nji okuw ýyly üçin 10 maddadan ybarat bolan medeni hyzmatdaşlyk ylalaşyk şertnamasyna gol çekildi. Şol ylalaşyk şertnamalarynyň birinde Türkmenistanyň ýokary okuw jaýlarynda sapak bermek üçin bir tom pars dili metodikasy kitabyny iki uniwersitetiniň mugallymlarynyň kärdeşliginde ýazyp çykarmak taryh we geografiýa ugurlarynda 25 sany talyp we mugallymlaryny Ferdowsi uniwersitetine ýollamak bolup durýar. Şol şertnama esasynda Maşat uniwersiteti pars we arap dili mjugallymlary we Magtymguly uniwersiteti bolsa sapak geçirmek üçin rus dili mugallymlary Ferdowsi uniwersitetine üpjün edip ugratmaga borç edinýärler. [4]
Eýran-Türkmen medeniýet gatnaşyklaryny dürli ugurlarda işeňňir alnyp barylýar. 1999-njy ýylyň 12-nji awgustyndan 19-njy awgustyna çenli Eýran Yslam RespublikasyndaTürkmenistanyň bezeg-amaly sungatynyň nobatdaky sergisi geçdi. Horasan welaýatynyň Maşat sergide Gylyçmyrat Ataýewiň ýasan ýuwelir zatlarynyň we aýal-gyzlaryň milli şaý-sepleriniň 28-si görkezildi, olar Türkmenistanyň Saparmyrat Türkmenbaşy adyndaky milli muzeýinden we paýtagtyň çeperçilik gaznasyndan seçilip alyndy—diýlip Trkmen press habar serişdeleri habar berýär. [5]
Eýranyň Medeniýet we Yslam ösdürişi Ministriniň Türkmenistana sapar edip iki ýurduň medeni hepdeligini ýola goýuş ylalaşygyna gol çekilenden soň Eýran Yslam Respublikasynyň Aşgabatda ilkinji gezek 1998-nji ýylda “Medeni hepdeligi” ýola goýuldy. Şol wagt hem Türkmenistanyň hem medeniýet Ministrligi öz ýurdunyň Eýran Yslam Respublikasynyň Aşgabatdaky “Medeni maslahathanasyna” yglan edildi.”
Medeni hepdäni ýöriteleşdiriş işleriniň jogapkärçiligini “Yslam medeni Aragatnaşygy guramasynyň “Medeni we sungat” edarasynyň üstüne atyldy.
Türkmenistanyň medeniýet delegasiýasynyň 12 adamdan ybarat bolup olardan 10 sanysy saz-sungatçylar toparyna degişli bolup durýar (Elbetde olardan üçüsi aýdymçylar). Şeýle hem Türkmenistanyň hormatly mMinistri barandan beýläk “Medeniýet we Yslam ösdüriş” ministri jenap agaýi Mahajeranynyň myhmanydy. Bu medeni hepdelikde ýatlamaly geň zatlar olaryň milli saz gurallaryndan akkardeon, klarnet, tar, kemança (gyjak), tarbas, dep we birnäçe beýleki gurallar hem göze ilýärdi. Ýene-de 30 sany ýagly reňkli kartinalar, 32 sany milli egin-eşikler we 18 sany gadymy şaý-sepler hem bardy.
Türkmenistanyň “Medeni hepdeligi” Eýran Yslam Respublikasynda 1378-nji ýylyň azär aýynyň 13-ine şebne güni öýleden soň sagat dörtde Azady adyndaky sungat-medeniýet kompleksinde jenap agaýi doktor Mahajeranynyň huzurynda Türkmenistanyň Medeniýet Ministri, Prezidentlik depderiniň wekili jenap agaýi Telep, Medeniýet ol Yslam ösdürişi Ministrliginiň sungat işleriniň orunbasary jenap agaýi Mohändes Kazami, Aragatnaşyk Ministrliginiň orunbasary jenap agaýe Kerimýan, sungat we medeniýet hyzmatdaşlygynyň baş müdiri Aly Mededi we beýleki birnäçe daşary ýurtlaryň ilçileri hem birnäçe medeni we syýasy şahsyýetleriň goşulmagy bilen kuran mejitden birnäçe aýat okalyp açylyş yglan edildi.
Ilki başda iki ýurduň milli gimnleri ýaňlandy. Ondan soň Türkmenistanyň hormatly Medeniýet Ministri gadymy ortak taryhy we medeniýetleriň bardygy, hususan-da Türkmenistanda jaýlanan meşhur şahyr Abusaid Abulhaýr (Mäne obasy) we türkmeniň beýik akyldary Magtymgulynyň jaýlanandygy hakda gürrüň etdi. Ol gürrüňiniň soňunda Eýranlylary türkmenleriň dürli medeniýetleri bilen tanyş etmäge Türkmenistanyň medeni hepdeligini ýyl saýyn dürlilikde geçirip durmagy belläp geçdi.
Şeýle hem Türkmenistanyň aýdym-saz toparlary öz aýdymlaryny aýdyp iki ýurduň ministrleri sergini açyp beýleki myhmanlar bilen bilelikde sergiden görme-görüş etdiler.
Bu “Medeni hepdeligiň” plan programmalary “Sergi we aýdym-saz” ýerine ýetiriliş işleri bilen häsiýetlendi:

I. Sergi:

Sergi Azady adyndaky muzeýiň Nigarhana zalynda üç bölekde girizildi:
A). Suratkeşlik sungaty:
Bu böümde Türkmenistanyň häzirki sungatçysy Gurbangeldiýewiň 30 sany ýagly reňkdäki kartinalar sergä göýberildi.
B). Falklýor egin-eşik sungatlary:
Bu bölümde hem 22 sany erkek we aýal maşgalalaryň gadymy egin-eşikleri dürli guşaklary we telpekleri bilen sergä göýberilipdir.
Göýberilen egin-eşikleriň has taryhy gymmatlyklarynyň bardygyny we ilkinji gezek Türkmenistanyň Milli Muzeýinden çykarylandygyny belläp geçmek örän giňdir.
Ç). Milli şaý-sepler:
Bu bölümde hem 18 bölekden ybarat bolan gadymy zenan şaý-sepleri we gadymy harby esbaplaryň Türkmenistanyň Milli Muzaýinden getirilip sergä göýberilendigini görýärsiň. ...
1. Türkmenistanyň aýdym-saz konsertini göýberiliş:
Türkmenistanyň aýdym-saz toparlarynyň 10 adamdan ybarat bolan topar bilen, onda dutar, tarbas, gyjak, dep, akkardeonwe klarnet ýaly saz gurallary bilen ýerine ýetirilýärdi. Bu topardan 3 adam aýdym hem aýdýardy. Aýdymçylaryň arasynda birisi ýolbaşçylyk edip hem-de her programmanyň aralygynda iki sany pars dilindäki aýdymlardan ýerine ýetirilmegi has gyzyklydy. Bu toparyň ulanýan saz gurallary bilen filarmonik sazlary ýerine ýetirilişi tomaşaçylaryň ünsüni özüne çekip esasanam Tährandaky ýaşaýan türkmenleriň göwnünden turýardy.
Ýokardaky ýatlanan gatnaşyklaryň düýbi 1992-nji ýyldan bäri başlanypdy. “Şol ýylyň 26-njy noýabrynda S. A. Nyýazow “Halk Amaly-Haşam” sungatynyň ikinji türkmen-eýran” sergisine gatnaşyjylara iberen gutlag haty çap edilipdi."[6]

Şeýle gatnaşyklaryň dowamynda 1993-nji ýylyň 5-nji ýanwarynda S.A.Nyýazow Eýran Yslam Respublikasynyň içeri işler ministri Abdylla Nurynyň Horasan welaýatynyň general gubernatory Yslam Mofidini, daşary işler ministriniň baş direktory Mohteşeminiň baştutanlygyndaky Eýran Yslam Respublikasynyň delegasiýasyny; şeýle hem Eýran Yslam Respublikasynyň hukuk goraýjy organlarynyň ýokary wezipeli adamlaryny kabul etdi. Kabul edlişikde iki ýurduň arasyndaky hoşniýetli goňşuçylyk gatnaşyklaryny ösdürmek we neşe söwdasyna garşy göreşde hyzmatdaşlyk etmek hakynda pikir alyşdylar." [7]
Şeýle gatnaşyklaryň dowamynda Eýranyň Gürgen Radiýostansiýasynyň žurnalist işgäri Musa Jürjäni Garaşsyz Türkmenistana syýahata gelip gidenden soň “suý be Märw-e Torkämenestan, be suýe Märw-e gädim (Türkmenistanyň Mary şäherine we Merwe tarap)” atly eseri ýazyp, ol Türkmenistanda görüp-eşiden zatlary hakda gyzykly gürrüňler alyp barypdyr.Ol öz makalasynda Türkmenistanyň Eýran bilen medeni, taryhy, edebi we beýleki ugurlardaky meňzeşlikleri we gatnaşyklary hem-de yslan dininiň täsirleri barada esasanam Marynyň taryhy maglumatlaryny ýygnap giňden gürrüň açýar." [8]

Öňde belläp geçişimiz ýaly medeni aragatnaşyklary giňden alyp barmak üçin Eýran Yslam Respublikasynyň Aşgabat şäherinde medeniýet barada ýörite guramasy açyldy. Onuň häzirki wekili Gulamhuseýn Gulamhuseýnzade iki ýurduň medeni gatnaşyklary barha pugtalandyrmagyň ugrunda iş alyp barýardylar.
Dürli gazýet-žurnallaryň birinde-de; “... Eýran Yslam Respublikasynyň Türkmenistandaky Adatdan daşary we Doly ygtyýarly ilçisi jenap Seýit Ibrahim Derazgisu “Eýran-Türkmen” gatnaşyklaryny has hem pugtalandyrmakda bitirýän aýratyn hyzmatlary üçin Garaşsyz Türkmenistanyň Prezidenti Saparmyrat Niýazowyň hut öziniň tarapyndan, jenap Seýit Ybrahym Derazgisuwny, geçen ýyl “Türkmenistanyň Prezidentiniň “Altyn zynjyry” medaly” bilen sylaglady.”. –diýilen habar çap edilipr.
Bu ýokary sylag Türkmen-Eýran halklarynyň gatnaşyklarynyň nähili derejede ähmiýetiniň bardygyny subut edýän ýekeje mysaldyr.
EYR-nyň Türkmenistandaky ilçihanasynyň “Medeniýet Merkeziniň” işgärleri hem, jenap doktor Gulamhuseýn Gulamhuseýnzadanyň ýolbaşçylygynda iki halkyň gadymdan bäri dowam edip gelýän medeni gatnaşyklaryny has hem ösdürmek üçin köp işleri durmuşa geçirýärler. Medeniýet Merkeziniň bu ugurdan alyp barýan işleri sanardan köp." [9]
Eýran Yslam Respublikasynda Seýitmuhammet Hatemi Prezidentlige saýlanandan beýläk öz meýilnamalaryny durmuşa göýbermek üçin alada edýärler. Onuň alyp barýan meýilnamalary kähalatda täsirli we käbir şertlerde kemtäsir häsiýetde alnyp barylýar. Onuň “Sowet” sistemasyny ýola goýmagy we saýlaw ýaly şoňa meňzeş Reformalar Türkmensährada-da azda-kände köpçüligiň medeni-syýasy taraplaýyn işjeň gatnaşmagyna iterýär.
Şol ugurda Gülüstan welaýatyna degişli “Gülşen-e mehr” gazetinde Musa Jürjäniniň “Türkmenler özgerişikleriň dowamynda” atly makalasynda şeýle matlaplary beýan edýär: “Şuraýe Islami Mejlisiň” orta tapgyr saýlawlarynyň ýakynlaşmagy bilen Gülüstan welaýatynda türkmenleriň islegleri hem Agaýe Hateminiň döwletinden kem-kemden özüni görkezip başlaýar. Sebäbi Gülüstan welaýatynyň türkmenleri Agaýe Hateminiň ikinji gezek Prezidentlik saýlawynda 90 göterim ses berdiler. Beýle giňden goşulyşmagyň düýp manysy olardan ýapyk we açyk islegleriniň beýany hem olaryň Gülüstan welaýat edara kadrlary boýunça mahrumlygynyň sütemkeşliginiň äşgär beýanydyr.
Türkmenleri Agaýe Hateminiň birinji tapgyr Reformalarynyň berekedinden 100 sany syýasy we syýas-administratiw orun hem-de 500 sany syýasy däl adminiztratiw orunlaryndan ençeme ýyllar garaşykdan soň ýurduň jogapkär şahsyýetlerine bil baglap diňe 6 sany welaýat boýunça welaýatyň orunbasarlygyna hem 4 sany etrap häkimligi oruna hem bir sany hem Bilim we Okuw edara orunlara eýe boldular.
Welaýat boýunça jogapkär işgärleriň türkmen halkyna jogäpkärçiligi birneme artar ýaly bu san edara orunlary artdyryp türkmen alym-kärşynaslary we işewür wekilleri welaýat boýunça öz kowumynyň ykbal çözüji işlerinde şärik bolar ýaly Gülüstan welaýatyndaky göze görnüp duran jemgyýet sanly türkmenleriň barysy Prezidetlik saýlawynyň ikinji tapgyrynda-da bütin güýji bilen goşulyşdylar. Şeýle gatnaşyklaryň sebäbi türkmenleriň kanun esasynda öz tebigy isleg-hukuklaryna eýe bolmakdyr. Türkmenler hiç haçan nähak islegleri soramazlar. Welaýatyň jogapkär işgärleri hem syýasy-jemgyýetçilik toparlar türkmenleriň sünnidigini, köpsanly we serhet boýlylygynygöz öňüne tutmalydyr." [10]
Bu makala türkmenleriň isleglerini 7 sany punkt boýunça şeýle görkezilýär:
2. Gülüstan welaýatynyň geografik bölünişiklerini täzeden düzetmeli.
Yslam Şura Mejlisiniň wekil saýlawçylarynda, berilýän ses sanlary göz öňüne tutup welaýat tabynlyklarynda türkmen etrap-şäherlerini öz parallelligindäki köp jemgyýet sanly pars etrap-şäherleriniň tabynlygynda düzüpdirler. Netijede bolsa, mejlise wekil saýlanmak üçin türkmen kondidaturalary gerekli sesi ödäp bilmäni pars kandidaturalaryndan az ses getirdip türkmenlerde mejlise wekil saýlanyp bilmeýärler. Mysal üçin Kümüşdepe, Hojanepes we Bendertürkmen ýaly şäherleri köp jemgyýet sanly Bendergez we Kurtguý şäherleriň tabynlygynda, Akgala şäherini uly Gürgen şäherine, Kelala şäherini Minudeşt şäherine bagly edilip planlaşdyrylýar.
Makalanyň 7 sany islegnamasynyň 2-nji punkynda şeýle görkezilen:
3. Äähli sünni türkmenleriň hüjreleri hakda:
Ähli sünni türkmenleriň hüjrelerine üns berip ondan okuwyny tamamlap çykýan molla-talyplary birinjiden döwlet tarapyndan hiç hili goldaw berilmeýär, ikinji bir jähtden okuwyny tamamlan talyplaryň diplomy döwlet organlary tarapyndan ykrar edilmän, serbaz gullygyna äkidilýär. Olary serbaz gullugy hökmünde şol hünärlerde mugallym belläp göýbermeli.”.
Şeýle hem bu makalada türkmenleriň birnäçe isleglerine degişli meseleleri orta atyp 7-nji punktynda bolsa, Eýran Yslam Respublikasynyň Orta Aziýadaky ýurtlaryň ylaýtada Türkmenistan Respublikasyndaky ilçihanasynyň medeniýet işlerinde Eýran türkmenleriň medeni-spesialistlerini işletmeli. Şeýle bolan ýagdaýda iki ýurduň medeni aragatnaşyklaryny ösdürmekde täsirli rol alyp barar.
Türkmenleriň görkezilen kanuna laýyk islegleri ýerine ýetirilse Gülüstan welaýatynyň geljekde ösüp ýurda täsir goýjakdygy ikiuçsyzdyr. Şu meselelere welaýatyň jogapkär işgärleri we prezidentligiň wekilleri üns bererler diýip umyt edýäris." [11]
b). Eýranda türkmen medeniýetiniň ösüşi:“Ruhnama” kitabynda jenap Saparmyrat Nyyazowyň dilinden şeýle setirlere gabat gelýäris: “Türkmen asyrlar boýy diliniň, sazynyň hem döwre guramasyny saklamagy başarypdyr”. Munuň aňyrsynda onuň milli buýsanjy, özüne göwni ýetmesi bar: “Şeýle häsiýetlenen bu türkmen dünýäniň niresinde-de bolsa; döwür bilen döwrebap hereket etmegi başarýan türkmendir.”. [12]
Bu gün dünýä türkmenleriniň Beýik Türkmenbaşysy bar. Biziň ýakyn goňşy ýurdumyz Eýranda-da türkmen metbugatlary esli wagtdan bäri ylaýtada Seýitmuhammet Hateminiň şol birinji etapda Prezident saýlanandan soň birnäçe metbugat örboýuna galdy.
Iki ýurduň hemme taraplaýyn gatnaşyklarynyň miwesiniň biri hem Eýran türkmenleriniň arasynda dürli žurnal-gazetleriň türkmen milli medeniýetini, taryhyny, edebiýatyny ýokarlandyrmakda alyp barýan roly has gyzyklydyr.
Şol žurnal-gazetleriň biri hem Eran türkmenleriniň arasynda giňden ýaýran “Fragy” žurnaly bolup durýar.
Bu žurnalyň ösmegi netijesinde uly abraýa eýe bolýar. Sebäbi ol iki ýurduň-da türkmen medeniýetine gullyk edýär. Bu žurnal Gülüstan welaýatynyň merkezi Gürgen şäheristanynda “Fragy” atly neşirýatyň tarapyndan şol atda göýberilýär.Ýeri gelende ýatlap geçsek bu neşirýat bu güne çenli 70-den gowrak kitap neşirýatlary dürli mowzuklarda durmuşa hödürläp dur.
“Fragy” žurnaly her üç aýdan bir gezek çap edilýär. Onuň baş direktory lisenziýaly Eýran türkmenleriniň taryhçysy Arazmuhammet Sarlynyň adyndan berilýär.
Bu žurnalyň 5-nji sanynyň 35-nji sahypasynda “Ruhnama” diýlen mowzukda Saparmyrat Niýazowyň ýazan kitaby “Ruhnama” hakda Eýran köpçüligini tanyş edýär.
Beýleki bir makalada, XIX asyrda ýaşap geçen türkmeniň ýomut hany Begenç han “Daz” taýpasyna degişli edilýär. Emma ýazuw çeşmelerde ol “Düýeji” taýpasynyň hany bolupdyr.
“Fragy” žurnalynyň 7-nji sanynyň 2-nji sahypasynda türkmen halkyň 120 ýyllyk taryhynyň meşhur pidasy “Artykgül” – Tatýananyň belli suraty berilýär.
Bu sanyň 4-5-6-njy sahypalarynda “Ýaprak” žurnalynyň baş müdüri Ýusup Gojik bilen gepleşik alynyp barylýar. Onuň 6-njy sahypasyndaky görkezilen işi Garaşsyz Türkmenistanyň “Saparmyrat Türkmenbaşy” adyndaky Milli Kitaphanasynyň pars dilinde ýazylan golýazmalarydyr, kitaplaryň storygrafiýasyny düzendigi hakda maglumat berilýär”.
Žurnalyň 9-njy “taryh” sahypasynda “Gaýi ili taryhyň güzerinde” atly makala berilipdir. 15-nji sahypada Eýranyň Hoeasan welaýatynda ýaşaýan Salyr türkmenleri hakda gyzykly makala bar.
Žurnalyň 22-nji “Edebi” sahypasynda meşhur şahyr Mämmetweli Keminäniň “Genji nahana zülpüň” atly edebi mowzug, 32-nji sahypasy “Miras” ady bilen Baýynderi türkmenleriniň “Gazy Hojanyň oglyÝegeň” diýlen makala Bibihamyda Mämmetnyýazynyň ady bilen göýberilipdir. Şeýle hem žurnalyň “Edebi” sahypasynda Garaşsyz Türkmenistanyň Magtymguly adyndaky Döwlet uniwersitetiniň mugallymasy Şähribossan Geldimämmedowyň “Maňa ýalňyzlyk gowy” diýlen makalasy we žurnalyň arheologiýa baradaky sahypasynda bolsa meşhur Maşat Misserian “Dehistan we Maşat Misserianyň geçmişine nazar salaly” atly makala berilipdir. Makala Horasan welaýatyň “Medeni Miras öwreniş” merkeziniň orunbasary Rejepaly Liýaf Hanikiniň işi berilipdir. Makalda Türkmenistanyň taryh we arheologiýa ylymlarynyň akademigi Professor Ýegen Atagarryýewiň rus we türkmen arheologikleri bilen gazuw agtaryş işleri alnyp barylýandygy hakda we bu ekspedisiýa toparlaryň professor Ýegen Atagarryýewiň ýolbaşçylygynda ilkinji gezek arheologik kartasyny çyzandyklary barada habar berilýär.
Žurnalyň 42-nji sahypasynda “Bender türkmen port deňiz duralgasy” makalada bu türkmen şäheristany hakda köp meýilnamaly port şäheri hökmünde alnyp barylýan maksatnamadyr meýilnamalary bilen okyjylary tanyş edilýär.
Bu sanyň 48-nji sahypasynda “Gökdepe pajygasy hakda, Eýran çeşmelerinde we arhiw materiallarynda berilýän maglumatlar barada gyzykly derňew geçirilýär. Şeýle hem käbir sahypalarynda türkmen dilinde goşhudyr hekaýa we beýleki edebi çeperçilikler bilen okyjylary tanyş edilýär. ” [13] ... DOWAMY BAR ...

----------------> Çykgytlar we Edebýat:

c). Hazar ýaka meseleleri:

2010-03-31T19:12:00.000-07:00

Hazar deňzi dünýäde iň uly we has gadymy kölleriň hasabynda durýar. Bu deňiz dünýä ekosisteminiň aýratynlygyny özünde, özboluşly ýerleýär we bu mekany başga deňizlerden aýratynlaşdyrýar.

“OPK” ýa-da “Opeýk Nebit Bileleşik” guramasynyň býulletiniň 1996-njy ýylyň Noýabryndaky nomerinde Eýranyň wekili jenap “Ardebili” bu guramada Hazar deňzi hakdaky meselelere kämil seredip öz nukdaýnazarlaryny beýan edipdirler: “...

Hazar deňziniň kenar ýakalaryndaky Azerbaýjan, Eýran, Orsýet, Türkmenistan we Gazagystan ýaly döwletleriň 1994-nji ýylda takmynan 150 milliard 200 literlik boçka nebit we 75 milliard kuba metrden gowurak gazy erkinde bolup, dünýä boýunça 15 göterim nebit ýataklary we 50 göterim gaz goýumlaryny öz içine alýardylar.
Nebit we gaz önümleriniň islegleriniň günsaýyn ýokarlanmagyny göz öňüne tutanymyzda, Orsýet we Orta Aziýa ýurtlary geljekde Aziýa ýurtlaryna nebit eksport etmekde iň uly nebit-gaz satyjy ýurtlara öwrülýär.”1
Türkmenistanyň Hazar deňiz gyrasy 1786 kilometre barabar bolup deňziň milli howpsuzlygy hakynda hem Eýran bilen bir hatarda araçäk ýerleşýär. Şonuň üçin Eýranyň syýasy wekilleri Garaşsyz Türkmenistany köp taraplaýyn bähbitlidigi üçin hem bolsa, bu ýurda ýokary derejede diplomatik gatnaşyklarada uly paýynyň bardygyna has çuňňur düşünýärler. Hazar deňziniň diňe bir balyk baýlyklary däl-de, eýsem ondaky bar bolan nebit-gaz gorlary, ekologiki şertleri, biologiki minerallar goýumlary, suw üsti serhet geçelgesi we ş.m. şertleri özünde jemleýändigi üçin häzirki zamanda strategiki ähmiýete eýe bolýar.

Deňiz gyralaryndaky nebit çykaryjy enjamlar

Şu meseleler öz akabasynda goňşy ýurtlarymyz bilen ylalaşykly gatnaşyklary talap edýär. Olaryň hem bu meselä garaýyşlarynyň çuňňur öwrenilmegi zerur bolup durýar.
Hazaryň kenar ýakalaryndaky Eýrandan başga döwletleri 1975-nji ýyldan 1994-nji ýyla çenli bu deňizden nebit çykarmagy berheder edilipdir. Öňki Sowet Soýuzynyň ýerine galan ähli döwletler şu günlere çenli (1998ý.) durgunlyk döwrüň çüýrän fundamenti bilen gümrä bolup galypdyrlar. Bu döwletleriň ösüş proýektleri Nebitiň girdeýjilerine bagly bolup durýar.
Jenap Ardebiliniň aýtmagyna görä, Hazar deňziniň nebit ýataklaryndan
azyndan 28 milliard boçka durnuklaşan nebit goýumlary ýatyr. Beýleki ölçegler we gözegçilikleriň berýän maglumatlaryna görä, bu regiýonda 68 milliard boçka nebitiň ýatandygy mälim edilýär.
Hazar deňzini onuň gyrasyndaky döwletleriň arasynda deň hukukly peýdalanylmagy ugrunda dürli maslahatlar hem garaýyşlary orta oklanyldy. Ruslaryň berýän maslahaty boýunça, Hazar deňzi ýa-da bäş bölege bölünip onuň göwrümi hakda ylalaşyklar geçirilmeli ýa bolmasa-da, bütin deňiz boýunça 20-den 30 maýla çenli her döwletiň öz eýeçiliginde durmaly we galan uzaklyklary bolsa, bu döwletleriň arasynda düzeljek bir jemgyýetiň gözleginde goranmagy teklip etdiler. Eýran bilen Orsýet Hazaryň kenarýakalaryndaky döwletleri degişli hukuk çarçuwasyndaky geçiriljek ýygnaga gatnaşmaga gyssagladyrlar. Garaşsyz Türkmenistan bu teklibi goldap hemaýat etdi.
1996-njy ýylda üç ýurduň Daşary Işler Ministrleri bilelikde duşuşyp Hazar deňziniň nebit ýataklaryny ulanmak baradaky Rus-Eýran we Türkmenistan döwletleri bilen bilelikdäki jemgyýeti döretmäge plan-programmalar düzüşdiler. Elbetde şeýle maksatlaryň amala aşyrylmagy, degişli hukuk meseleleriň giňişligi beýanyny tapýan wagtyna çenli uzaldylýar.
Hazar deňziniň Türkmenistan kenarýakalaryndaky nebit ýataklaryndan nebit çykarjak firma ýa-da konseresýomlaryň bildirilmesine laýyk, Türkmenistan hökümeti tarapyndan ýarym bäsdeşigi açyldy.
“1991-nji ýylyň 8-nji iýulynda Saparmyrat Niýazow, Hazar deňziniň howuzçasynda (basseýninde) ekologik ýagdaýy düýpgöter gowulandyrmagyň çäreleri hakyndaky permana gol çekdi.”2

“Türkmenistanyň Prezidenti Saparmyrat Niýazow türkmen Tele-Radio ýaýlymynda ýaýynlanan kararyna görä, Hazar deňziniň Türkmenistan tarapyndaky kenarýakasynda gözleg işlerini geçirmek isleýän firmalar arasynda birinji sentýabrdan 28-nji noýabra çenli, özara ýaryş şertnamasyny almak üçin ýüz tutup bilerler. Ýaryş bäsleşige goşuljak firmalara Hazar deňziniň kenarynda geologiki, geofiziki we tehniki özboluşlyklaryny görkezýän maglumatlar beriler”. – diýip belläpdirler. 3a).[76]
Häzir alymlar Hazar deňziniň türkmen kenarlarynyň biologiki dürli görnüşliligini saklamak boýunça milli hasabatlary toplanylýar. Bu mesele diňe bir Türkmenistan üçin däl-de, eýsem halkara dünýä möçberinde örän ähmiýetli gözegçilik etmeli işleriň biri bolup durýar.• Deňiz gyralarynda öňde durýan ekologiki mseleleriň biri

1998-nji ýylyň maý aýynyň başlarynda Eýran Yslam Respublikasynyň Ramsar şäherinde Hazaryň ekologiýa maksatnamasynyň ýerine ýetirilişiniň barşynada ara alynyp maslahatlaşylan; “Hazarýaka Bäşligiň” ekspertleri şeýle pikire geldiler. Eýranda deňiz ýakasyndaky döwletleriň ekspertlerinden başga-da, taslamany maliýe taýdan gollap çykyş edýän Düýpli Ekologiýa Fondunyň, Bütindünýä Bankynyň, TASIS-iň we ÝNEP-iň “BMG-niň daş-töwerek baradaky programmasy” wekilleri geldiler. Mundan başga-da, maksatnama Düýpli Ekologiýa gorunyň we BMG-niň Ösüş programmasynyň gös-göni howandarlygyna Hazarýaka sebitiň ýurtlarynda amala aşyrylýar.
Hazar ekologiýa maksatnamasy 4 ýyl mundan ozal düzülipdi, ýöne Hazaryň halkara hukuk statusyny çözmegiň uzaga çekdirilmegi, bu meseläni, sebiti ekologiki taýdan sagdynlaşdyrmagyň ikinji meselesine öwrüldi. Şoňa görä-de, ekspertleriň Eýrandaky duşuşygynda olar maksatnamanyň amala aşyrylmagy Hazar ýakasynda döredilýän syýasata bagly bolmaly däldir! -diýen ýeke-täk pikire geldiler.
Sebitleýin häsiýetli bolan bilelikdäki taslama birinji nobatda, Hazaryň kenar ýakasynyň daş-töwereginiň hapalanmagynyň öňüni almaga we bu täsin deňziň biologik serişdelerini saklamak baradaky bütewi maksatnamany işläp taýarlamaga gönükdirilendir.
Häzirki geçip duran wagtyň özünde, Hazarýaka döwletleri, hereket etmegiň milli maksatnamalaryny işläp taýarlaýarlar we öz kenarlaryndaky ekologik ýagdaýy baradaky hasabatlaryny düzýärler, soňra olar Düýpli Ekologiýa Fondunyň we Bütin Dünýä Bankynyň Iýulyň ahyrynda boljak maslahatynda bu taslamalary maliýeleşdirmek üçin serişde bermek baradaky mesele çözüler. 1999-njy ýylda Hazaryň ekologiýa maksatnamasynyň iş ýüzünde güýje girizilmegi göz öňünde tutuldy. Ekspertler häzirki maslahatyň barşynda maksatnamanyň utgaşdyryjy geňeşini döretmek baradaky meselä garadylar hem-de ekologik meseleleri çözmekde merkeziň işeňňirleşmegini anyklaşdyrdylar. Hususan-da Türkmenistanda tebigatyň çöllüge öwrülmegi we ýeriň guruluşynyň bozulmagy hem-de bu tebigy hadysalaryň Hazaryň ýakasyndaky zeolaklara edýän täsiri baradaky ähli maglumatlar jemleniler. Bu maglumatlara deňiz suwynyň köpelip joşmagy situatsiýasy, kommunikasiýa işleri we monitoring baradaky hakyky materiallary giriziler.
Ýeri gelende aýtsak, Eýran duşuşygynda Hazaryň Gündogar ýakasyndaky türkmen bölegi iň arassa bölekdir, diýlip bellenildi. 3
Ýokardaky agzalyp geçilen ekologiýa meseleleri barada täzeçe mazmun bilen “Türkmenistanyň Täzelikleri” gazýetiniň № 1 (297) 03.01.2000 ýyl, sanynda-da doly maglumat berilipdir. " 4
Taryhda Hazar deňziniň hukuk bölünşigi daşyndaky belli döwletleriň arasynda henizlere çenli çözülmändir. ...
Şeýle meseleleriň gidişinde Türkmenistan we Azerbaýjan Hazar deňziniň aralyk liniýesini kesgitlemäniň ugrunda 1998-nji ýylyň 5-nji Fewralynda Aşgabatda Hazar deňziniň aralyk liniýesiniň koordinatalaryny hem-de, iki goňşy döwletleriň ýurisdikasiýasynyň (Hukuk goraýyjy kanunlary) çäklerini kesgitlemek boýunça Türkmenistanyň hem-de Azerbaýjanyň ygtyýarly delegasiýalarynyň gepleşikleriniň birinji tapgyry boldy. Hazar deňziniň hukuk statusynyň problemasy
gepleşikleriň esasyny düzýär. Soňky ýyllarda Hazar ýaka döwletleriniň bäşisi dürli derejede işeňňirlik görkezip, şu ýagdaýy kesgitlemek işlerini alyp barýar.
Hazar deňziniň aralyk liniýesini kesgitlemek problemasy bir wagtdan bäri Azeri: Çyrag we Serdar diýen deňiz ýakalarynyň ýerleşýän jedelli Serdar (KÝPAS) ýatagy özleşdirmegi gepleşdiler. Eýeçilik edýän subýektleriň (Rosnebit we Lukoýl) hereketleriniň ýalňyşdygy barada Rossiýanyň Daşary Işler Ministrliginiň boýun almasyny alyp, şeýle-de bolsa, Aşgabat - Azerbaýjan Daşary Işler Ministrliginden we Azerbaýjan Respublikasynyň Döwlet Nebit Kompaniýasyndan şunuň ýaly seslenmäni eşitmedi.
Şu meselede ýüze çykan nämälimleri aradan aýyrmagyň ýollary Türkmenistanyň we Azerbaýjanyň prezidentleriniň geçen ýylyň Dekabrynda Yslam Konferensiýasy Guramasynyň Tähtranda geçirilen duşuşygy mahalynda iki taraplaýyn duşuşygynyň temasyna öwrüldi. Aralyk liniýesini kesgitmlemek boýunça iki taraplaýyn komissiýany döretmek hakynda şol wagt gazanylan ylalaşyk, uzaga çeken problemany özara kabul ederlikli şertlerde çözmegi gözlemekde döwletleriň biri-birine geleşik etmekde ilkinji ädim boldy. 1998-nji ýylyň Ýanwarynda döwletleriň baştutanlarynyň permanlary bilen doly ygtyýarly ekspert toparlary döredildi we gepleşikler prossesine ýolbaşçylyk etmek Daşary Işler Ministrlerine tabşyryldy.
Türkmenistan bilen Azerbaýjanyň arasynda Hazar deňzi uçastogynda aralyk liniýäni kesgitlemegiň bir bütewi usullaryny we prinsiplerini bilelikde işläp taýarlamak karar edildi. -diýip, Azerbaýjan Respublikasynyň delegasiýasynyň baştutany Daşary Işler Ministri Gasan Gasanow Türkmenistanyň prezidenti bilen bolan duşuşykdan soň Türkmen press-iň habarçysyna aýtdy. Şeýlelikde Hazar deňzini bölmek nähili bolar? – diýen sowal indi ýok. Munuň özi milli sektorlardyr ýa-da türkmençe-rusça düşündireniňde we döwletleriň “ýurisdikasiýasynyň zeolagydyr (Hukuk goraýyjy çarçüweleri)”. Haçan Türkmenistan we Azerbaýjan aralyk liniýäni kesgitlänlerinde we Hazarda öz sektorlaryny alanlarynda galan Hazarýaka döwletleri hem olaryň göreldesine eýerer. -diýip, Azerbaýjan Daşary Işler Ministrliginiň baştutany ynam bildirdi. Onuň aýtmagyna görä, milli sektorlaryň döredilmegi Hazar deňziniň akwatoriýasynda her hili monopoliýalaryň mümkinçiligini aradan aýrar. Hazarýaka döwletleriniň özygtyýarlylygyna belli bir derejede täsir edip biljek haýsydyr bir harby taýdan bolmak salgymyndan mahrum eder.
Gepleşikleriň ilkinji tapgyrynyň jemleri boýunça bilelikdäki Beýannama gol çekildi. Onda taraplar aralyk liniýe boýunça Hazar deňzini Türkmenistan bilen Azerbaýjan Respublikasynyň arasynda umumy kabul edilen ýörelgeler we olaryň Hazar deňizindäki ygtyýarly hukuklaryny amala aşyrmak esasynda halkara hukuklarynyň ölçeglerine laýyklykda göz öňünde tutmak bilen, bölmek barada ylalaşandyklaryny ykrar etdiler, Iki iş toparyny geologlaryň we geodezistleriň toparyny döretmek karar edildi, olar taraplaryň aralyk liniýesiniň koordinatalary babatda gepleşikler mahalynda aýdan nukdaý nazarlaryny tehniki taýdan esaslandyrmaga girişer." 5
Bu meseläniň ikinji tapgyry 1998-nji ýylyň Awgust aýynda Azerbaýjanyň hökümet delegasiýasynyň Aşgabada gelip gepleşik geçirmekleri bilen başlandy. Bu delegatsiýa Premýer Ministriň birinji orunbasary Apbas Apbasow we Daşary Işler Ministri Towfik Zülfigarow baştutanlyk etdi.
Bu mesele jedelli territoriýalar bilen baglanşykly ýüze çykdy, şol territoriýalarda bolsa, Azeri Çyrag we Serdar nebit ýataklary ýerleşýär.
Azerbaýjanyň Daşary Işler Ministri Towfik Zulfigarow öz gepleşiklerinde şeýle nygtady: “... Aralyk liniýäni kesgitlemekde Azerbaýjanyň we Türkmenistanyň ýörelgeleri birmeňzeşdir”.
Türkmen-Azerbaýjan gepleşiklerinde Hazaryň ençeme umumy meseleleri-deňziň düýbüni we akwatoriýasyny peýdalanmak, gämi gatnawyny ösdürmek, biologik serişdeler we Ekologiki ýagdaýlary baradaky meseleler hem ara alnyp maslahatlaşyldy." 6
Hazar deňziniň suwlaryny ortak peýdalanmak we deňziň astyndaky baýlyklaryny bährelenmegiň ugrunda (amerikalylar we günbatarlylaryň goşulmasyzlygyndaky şertde) Hazaryň kenarýakalaryndaky respublikalara deň paýlaşyk ýöredilse hem-de bilelikdäki “Günorta-Demirgazyk Koridor proýektini”, ýerine ýetirilse Russiýa Federasiýasy bilen Eýran Yslam Respublykasy “Koridor”proýekti Moskwanyň tarapyndan Kalmyk Respublikasynyň üstünden Birleşen Milletler Guramasynyň Senagat Ösdüriş bölüminiň arka durmagy hem-de halkara “Nostrak” konseresiýomyň kömegi bilen alnyp barylar. Bu işiň jogapkärçiligini Orsýet tarapyndan “Yrans Kontinental” kompaniýasyna tabşyryldy. Bu meýilnamanyň plan-proýektini bermek Eýran we Orsýet üçin geopolitik gymmatlyklary bardyr.
Hazar deňziniň “Koridor” meýilnamasyny ýöriteleşdirmek üçin halkara uly kompaniýalaryň 12 sanysy ýagny Russiýa, Germaniýa, Fransiýa, Ýaponiýa we beýleki birnäçe ýurtlaryň kompaniýalary goşulyşýarlar. Bu meýilnama boýunça harytlaryň transporty Ýewropa tarapyndan demir ýol nokatlarynyň üsti bilen Orsýetiň günbatar serhetlerinde we deňiz portlaryndan Sankt-Peterburga (Germaniýanyň) Mokral şäherlerinden Türkmenistana we Sarahsdan Eýrana ýa-da deňiz ýoly bilen Orsýetiň (Kalmyk) Lagan portyndan Hazar deňziň üzti bilen Eýranyň Demirgazyk port şäherileriniň birine we ondan hem demir ýol arkaly Bender Apbas (pars aýlaga), ondan hem Saud Arabystanyň Bender Daman portyna, Ammanyň säher portyna, Hindistanyň Agha, Päkistanyň Kraçy port şäherlerine çenli alnyp barylar. 7
Aýdylan maglumatlardan mälim bolşy ýaly “Günorta-Demirgazyk Koridor” ýoly hem Garaşsyz Türkmenistanyň üstünden geçmegi bilen öz gezeginde ýurdyň ykdysadyýetini ýokarlandyrmakda möhüm rol alyp barar diýip garaşylýar.
Hazar deňzinden nebit–gaz çykarylmak we ondaky alnyp barylýan meýilnamalar hakynda dünýä boýunça dürli konferensiýalar, ylmy žurnallar we gazýetlerde onuň deňiz gyrasyndaky ýaşaýan ýaşaýjylaryň howpsuzlygy we ekologiýany arassa saklamak hakynda hem, hemme taraplaýyn maglumat berlip dur. Olaryň arasynda:
- “Kaspiskoýe Morýe, woprosy Geologii i Geomorfologii, Moskwa, Nauka, 1990, 152p.,
-Kaspiýskoýe Morýe, Geologiýa neftegazonsnost, Moskwa Nauka, 1978, 296 p., - Gidrometeorologiýa i Gidrohimiýa Moreý,
- Kaspiýskoýe Morýe, Tom VI, S. Peterburg, wipus. I. – Gidrometeoizdat, 1992, 360 p.,
-Fäsilnameýe derýaýe Häzär, 1378 h.ş. Jäld-e sewwom, (Farsi), ... ýaly ylmy-tehniki işlerde rus, iňlis, fars we beýleki dillerde maglumatlar göýberilýär”.
Hazar deňziniň astyndan geçiriljek nebit-gaz geçiriji turbanyň geljekde oňa Hazar deňziniň umumy ýer üýtgemeleri ýa-da kä halatlarda emele gelýän güýçli gaý we deňiz tolkunlarynyň oňa ýetirjek zyýanlary barada gürrüň gidýär."8
Sebit boýunça Hazar meselesini çözmeklik esasy ähmiýete eýe bolýar. Şol ugurda Türkmen-Eýran gatnaşyklarynda meseläniň çözgüdini ylalaşykly alnyp barylýar.
Eýran Yslam Respublikasynyň Hazarýaka we Merkezi Aziýa ýurtlary boýunça saparyny tamamlan Daşary Işler Ministri Kemal Harrazy 1998-nji ýylyň 13-nji Awgustyndan bir günlük sapar bilen Aşgabatda boldy. Türkmenistanyň Prezidenti bilen bolan duşuşykda Saparmyrat Niýazow Iýul aýyndaTährana resmi saparynyň başynda sebit we Hazar babatda özara arkalaşygyň işlenip taýarlanylan ýörelgelerine goňşy döwletleriň üýtgewsiz tarapdardygy ýene bir gezek tassyklanyldy.
Hazaryň hukuk statusyny işlemegiň meselesi boýunça giňişleýin pikir alyşylandan soň, Aşgabat duşuşygynda ikitaraplaýyn işçi toparyny döretmek barada karar kabul edildi. Ol bilelikde hereket etmegiň maksatnamasyny 1-nji Sentýabra çenli iki ýurduň prezidentlerine bermelidir, şol maksatnamalar bolsa, deňizde işeňňir hyzmatdaşlyk etmäge çalyşýan döwletleriň ikisiniň Hazaryň esasy meselesini çözmegine ýardam eder.
Köp ugurly ykdysady hyzmatdaşlygyň örän uly netijelerini tassyklap, Saparmyrat Niýazow we Kemal Harrazy nebit-gaz pudagynyň taslamalarynda Türkmen-Eýran özara arkalaşygynyň zerurdygyny tassykladylar. Hyzmatdaşlygyň bu ileri tutulýan ugrunyň giň mümkinçiligine seljermek hem ikitaraplaýyn iş toparyna tabşyryldy." 9
1999-njy ýylda Bakudan Jeýhana çenli çekiljek nebit geçiriji turbanyň şertnamasy we Türkmenistan - Ýewropa tarap geçiriljek gaz turbasynyň beýannamasy, Ýewropa hyzmatdaşlyk we Howpsuzlyk guramasynyň oturşyklary açylyp Süleýman Demirel (Türkiýäniň prezidenti), Haýdar Alyýew (Azerbaýjanyň prezidenti), Eduard Şwardnadze (Gürjüstanyň prezidenti) we Bill Klinton (Amerikanyň prezidenti) tarapyndan gol çekildi.
Bu şertnama esasynda goşulan ýurtlar 2004-nji ýyla çenli meýilnamanyň gutarnykly ýerine ýetirilmegini borç edindiler.
Bu meýilnamadaky göz öňüne tutulan turbanyň geçiriş gurby ýylda 50 million tonna barabardyr.
10 maddadan ybarat bolan Türkmenistanyň gaz geçiriji turbasynyň beýannamasy Ýewropa Hyzmatdaşlyk we Howpsuzlyk Konferensiýa Guramasynyň ýygnaklarynda Türkiýe, Türkmenistan, Azerbaýjan we Gürjüstan Respublikalarynyň prezidentleri tarapyndan gol çekilip Bill Klinton we Norwegiýanyň Premýer Ministri tapgyrlaýyn bu ýygnaklara gatnaşyp gözegçiler hökmünde bu beýaniýa gol çekdiler." 10
Hazarýaka döwletleriň Garaşsyz Türkmenistanda geçiren ýygnaklarynda aktiw gatnaşan gazýetleriň biri hem Garaşsyz Türkmenistanyň gündelik baş neşriýaty “Türkmenistan” gazýetidir.
Bu ýygnanşyga Russiýa Federasiýasynyň prezidenti Wladimir Wladimirowiç Putin, Eýran Yslam Respublikasynyň prezidenti Seýit Muhammet Hatemi, Azerbaýjan Respublikasynyň prezidenti Alyýew Gaýdar Alyýewiç hem-de Gazagystan Respublikasynyň prezidenti Nazarbaýew Nursoltan Abişewiç dagylar geldiler. Şeýle hem bu maslahatyň alyp barýan işini dünýä ýaýmak üçin 170-den gowurak žurnalistler Türkmenistana geldi.
Bu ýygnanyşyk Hazarýaka boýundaky döwletleriň Hazarýaka meselesindäki ýüze çykan käbir meseleleriniň çözgüdini tapmak üçin garaşsyz Türkmenistanyň döwlet baştutany Saparmyrat Niýazowyň täzeçe ýola goýan pikirlerinden ybaratdy.
“Ýygnanşyk döwürde gazýet-jurnallaryň makalalary, Aşgabat Maslahatyndaky, Hazar deňziniň hukuk derejesini kesgitlemek meselesine bagyşlanyldy, şonuň üçin hem bäş prezidentiň ylalaşyga gelmegi onuň netijelidigine bagly bolup durýar. Bu meselede Türkmenistanyň tutýan esasy ugury Hazaryň ähli möhüm meseleleriniň her bir döwletiň pikirini hasaba almak bilen, bäştaraplaýyn esasda çözülmelidigine berk ynanýandygyndan ybaratdyr”11 .
Hazarýaka meselesinde beýleki bir möhüm ýagdaý Hazaryň jedelli ýerleri bilen baglanşykly meseleleri çözmekden ybaratdyr. Dogrusyny aýtsak, Hazar deňzinden döwlet serhedi diýer ýaly serhet hiç wagt hem bolmandyr. Ol häzir hem ýok. Şonuň üçin hem deňziň hukuk derejesi kesgitlenýänçä onuň jedelli ýerleri, kimdir birine degişli edilip bilinmez, ol ýerleriň birtaraplaýyn işläp taýarlanmagyna, barlaglaryň geçirilmegine we peýdalanylmagyna ýol bermek bolmaz. Eger olaryň kime degişlidigi ikitaraplaýyn gepleşikleriň esasynda kesgitlenip bilinmedik halatynda şunuň ýaly ýagdaýlar dörän halatynda Türkmenistan bu meselä dünýä tejribesinde edilişi ýaly Halkara suduna, beýleki halkara ýöriteleşdirilen edaralara geçirilip bilner, diýip hasap edýär. Meselä şunuň ýaly çemeleşilmegi Birleşen Milletler Guramasynyň düzgünnamasynda-da göz öňünde tutulan umumy ykrar edilen halkara hukuk kadalaryna döwletiň özygtyýarlylygyny we milli mertebesini saklamak düzgünlerine esaslanýar. 12
Ýokardaky ýatlanan Hazarýaka meselesi boýunça ýygnanşan prezidentleriň biri hem Eýran Yslam Respublikasynyň prezidenti Seýit Muhammet Hatemynyň 2002-nji ýylyň 22-nji Aprel aýy Garaşsyz Türkmenistana sapary başlandy.
Türkmenistan özüniň günortasyndaky goňşusy bilen hemme taraplaýyn gatnaşyklary pugtalandyrmaga we ösdürmäge özüniň daşary syýasatynyň ileri tutulýan ugurlary hökmünde garaýar. Goňşy döwletiň baştutany Türkmenistanyň prezidenti Saparmyrat Niýazowyň Aşgabada resmi sapary bilen gelmeklik baradaky çakylygyna minnetdarlyk bilen kabul etdiler.
“Türkmenistan” gazýetiniň 2002-nji ýyl 22-nji Aprel aýyndaky sanynyň birinji sahypasynda Türkmenistan we Eýran iki taraplaýyn söwda-ykdysady hyzmatdaşlygy giňeltmegi maksat edinýärler. Şeýle hem Seýit Muhammet Hateminiň durmuş terjimehaly barada ýeterlik maglumat berlipdir.
Häzir Türkmenistan bilen Eýranyň döwletara we hökümetara edaralarynyň arasyndaky hyzmatdaşlygynda resminamalaryň 170-den gowuragy hereket edýär. Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň 10 ýyldan gowurak wagtynyň dowamynda döredilen halkara hukuk esaslary Eýran bilen syýasy we ykdysady gatnaşyklaryň köp sanly ugurlaryny üpjün edýär. Şu döwrüň dowamynda türkmen-Eýran gatnaşyklary ýurdyň talabyna laýyklykda Türkmenistanyň prezidentiniň ýöredýän hoşniýetli goňşyuçylyk syýasatyna, dimek, özara hormat goýmak we özara bähbitleri göz öňünde tutmak ýörelgelerine laýyklykda ösdirilýär. Iki taraplaýyn hyzmatdaşlygyň gözýetimleri onuň ösüşiniň giňligini açyp görkezýär: Bu hyzmatdaşlyk serhetden erkin geçiş nokatlarynyň we söwda gatnaşyklarynyň ýola goýulmagyndan başlap, Tejen-Maşat Türkmen-Eýran Demir ýol ulgamynyň we 200 kilometrlik Körpeje-Kürtkuý (Gurtguý) gaz geçirijisiniň gurulmagyny öz içine aldy.Alnyp barylan we alnyp barylýan ikitaraplaýyn hyzmatdaşlygyň ileri tutulýan ugurlarynyň arasynda ýol gurluşygy ulag hyzmatyny ösdürmek, suw hojalygynyň taslamalary, serhetýaka bendini we “Dostluk” suw howdanyny gurmak meselesi bar.
Şeýle hem ýatlanan gazýetiň 2-nji sahypasynda “Aşgabat ylalaşyk şäheridir” atly makalada ýygnanşyga degişli pikirler orta atylýar. Gazýetiň 3-nji sahypasynda Hazar deňzine hem ýurduň dürli derýalaryna degişli “Howandary Bahry-Hazar” atly makalada Hazar deňzine çenli degişli meseleler giňden seljerilýär.
Iki ýurduň dostluk nusgasy hökmünde Eýran Yslam Respublikasynyň Türkmenistandaky ilçihanasynyň Medeniýet Merkezi tarapyndan neşir bolýan “Dostluk” atly gazýet hem Seýit Muhammet Hateminiň Türkmenistan saparyna degişli ýörite neşir sany göýberilipdir. Gazýetiň baş sahypasynda “Goý Türkmenistanyň we Eýranyň arasyndaky dostluk-doganlyk mundan beýläk hem pugtalansyn!” -diýlen şygar bilen iki ýurdyň prezidentleriniň garşy alyş duşuşykdaky gimniniň, uly suratyny göýberilipdir.
Gazýetiň 2-nji sahypasynda Seýit Muhammet Hateminiň terjimehaly barada onuň doglan ýeri, ylmy we ruhany derejesi meşgul bolan kärleri, pikirleri we garaýyşlary, syýasy we döwlet dolandyryş iş tejribesi hem döredijiligi hakda maglumat berilýär. Şol sahypanyň ikinji bölüminde iki ýurduň prezidentleriniň Eýran-Türkmenistan gatnaşyklaryna garaýyşlary, syýasy we döwlet dolandyryş iş tejribesi hem döredijiligi hakda maglumat berilýär. Şol sahypanyň ikinji bölüminde iki ýurduň prezidentleriniň Eýran-Türkmenistan gatnaşyklaryna garaýyşlary hakda makala göýberilipdir. Şol makalada şeýle setirlere gabat gelýäris: “Eýranyň häzirki prezidenti jenap Hatemi Türkmenistana birinji saparynyň başyndaky interwiýusynda (gepleşiginde) Türkmenistan Garaşsyzlygyny alan döwründen şu güne çenli biz bilen Örän gowy hem dostlukly gatnaşyklary saklap gelýär, dürli ugurlarda iki ýurduň göwünelaýyk hyzmatdaşlyklary bar, bu ýurt biziň goňşymyz, EKS-niň we Yslam Konferensiýasy Guramasynyň agzasy we biziň gowy gatnaşyklarymyz iki ýurda-da bähbitlidir”13.
Gazýetiň 3-nji sahypasynda bolsa, “Eýran-Türkmen özara gatnaşyklarynyň möhüm wakalary” atly makala, bu gatnaşyklaryň 1992-nji ýyldan, 2002-nji ýyla çenli wakalaryň gysgaça hronologik habarlaryny berýär.
Gazýetiň 4-nji sahypasynda jenap Hateminiň Eýranyň syýasy ýurt dolanşygynda “Medeniýetleriň gepleşigi” atly meýilnamasyny açyklaýar. Onda “Medeniýetleriň gepleşiginiň” ruhy gözýetimi we zerurlygy hakda şeýle setirlere gabat gelýäris; “ - … Gadymy edebiýat, dini ýazgylar, pilosopylaryň (filosoflaryň), akyldarlaryň; jemgyýeti öwrenijileriň dünýä barada döreden edebiýaty adamzada has amatlyrak tebigy hem jemgyýetçilik şertlerini hödürläp biler we bu düşünjäniň çylşyrymlydygyny nazara alyp meseläniň has giň düşünmegine ýardam berer. Dürli ruhy gözýetimlerde esasy sorag hasaplanan ýagdaýlaryň biri ynsanlar üçin gepleşigiň asyl nusga bolup durýandygy we adamzat jemgyýetleriniň hem gözýetimleriniň oňa esaslanmagy baradaky meseledir. Bu ýagdaýa iki hili jogap berilýär: Birinjiden, ynsanlaryň birmeňzeş ýaradylandygy üçin, şeýle hem ynsanyň öz kowumdaşlarynyň arasynda döreýän garşylyklar sebäpli, ol özi ýalylar bilen aragatnaşyk etmäge ymtylyp, gepleşik geçirmegiň ýollaryny gözleýär. Ikinjiden, ynsan ýaşaýşy dowam etdirmegiň hatyrasyna beýlekiler bilen aragatnaşyk etmäge mejbur bolýar.
Makalanyň dowamynda ýene-de “Medeniýetleriň gepleşiginiň” taryhy we esaslary we “Medeniýetleriň gepleşiginiň” ýagdaýy ýaly mowzuklar bilen tamamlanýar. Şol sahypanyň ikinji bölüminde EYR-synyň Ilçisi Seýit Ibrahim Darazgisu bilen gepleşik geçirilipdir.
Geçen sahypada belläp geçişimiz ýaly “Türkmenistan” gazýetiniň 100 we 101-nji sanlary hem Hazarýaka döwletleriň Aşgabatdaky maslahaty hem-de Türkmen-Eýran gatnaşyklara bagyşlanyp bu babatlarda dürli pikirler we garaýyşlar berlipdir.

Gazýetiň birinji sahypasynda EYR-synyň prezidenti Seýit Muhammet Hateminiň Türkmenistana resmi sapary bilen, Türkmen-Eýran gatnaşyklarynda hyzmatdaşlygyň täze gözýetimleri we geljegi hakda söhbet edilýär. Iki ýurduň prezidentleri ikiçäk söhbetdeşlik etdiler. Söhbetdeşligiň barşynda iki ýurduň baştutanlary ikitaraplaýyn we sebit boýunça hyzmatdaşlygyň jähtlerine degip geçýän meseleleriň giň toplumyny ara alyp maslahatlaşdylar."14

“Türkmenistanyň prezidenti Saparmyrat Niýazowyň we Seýit Muhammet Hateminiň belleýişleri ýaly, giň möçberli Türkmen-Eýran hyzmatdaşlygy sebitde parahatçylygy we durnuklylygy ösdürmekde möhüm orny eýeläp geldi we eýeleýär”.-diýip nygtaldy." 15

Eýran Yslam Respublikasynyň prezidenti, Saparmyrat Niýazowyň Hazarýaka ýurtlarynyň baştutanlarynyň duşuşygyny geçirmek baradaky başlangyjyna we tagallalaryna ýokary baha berdi, bu duşyşyk Hazar meselesiniň täsin deňziň örän uly baýlyklaryny özleşdirmekde hyzmatdaşlyk etmegiň meseleleriniň çözgüdini çaltlandyrmalydyr! -Diýip nygtaldy." 16

Şeýle hem “Türkmenistan” gazýetiniň 101-nji sanynda “Hazarýaka geljegi parahatçylyga, hyzmatdaşlyga hem-de ylalaşyga baglydyr.”-diýlen baş setirler bilen başlanyp Hazar ýaka döwletleriniň Aşgabat maslahaty “taryhy” wakadygy hakyndaky habar berilýär.Şonuň bilen birlikde “Türkmen-Eýran hyzmatdaşlygy täze derejä çykdy!” - diýlen, netijeli duşuşygy beýan edilýär.

EYR-synyň prezidenti öz resmi saparynyň çäklerinde Türkmenistanyň baştutany bilen hyzmatdaşlyk barada uly möçberli ylalaşyklara gol çekilmegi bilen tamamlanan gepleşikleri geçirdi.

Hazar ýaka döwletleriň ýygnagynyň birinji açylyş dabarasynda “Türkmenistanyň prezidenti Saparmyrat Nyýazow öz çykyşyna başlamak bilen; “ -Biz hakykatdan hem şeýle bir taryhy wakalaryň şaýatlary bolýarys!” – diýip aýtdy. Biz öz halkymyzyň öňündäki çuňňur jogapkärçilik duýgusy bilen Hazar meselesini ara alyp maslahatlaşmaga başlaýarys!”17 ; -diýip, Saparmyrat Nyýazow sözüniň ahyrynda Hazar deňziniň töwereginde dörän ýagdaýy öz abraýy, tejribesi bilen, syýasy erk-islegden ugur almak bilen düýpli üýtgetmek üçin Aşgabada gelen Azerbaýjanyň, Eýranyň, Gazagystanyň hem-de Russiýanyň prezidemtlerine minnetdarlyk bildirdi." 18

Türkmen döwletiniň baştutany anyklanylmadyk ýataklaryň gaýtadan işlenilmegine we bikanun balyk awlanylmagyna, deňziň hem-de kenarýaka ýerleriň birnäçesiniň ekologiýa taýdan ýaramazlygyna degip geçmek bilen, meseleleriň dawaly ýerlerini takyk aýdyňlaşdyrdy. Entäk umumy resminamanyň ýoklugy sebäpli, bize wagtlaýyn, mysal üçin, nebit çykarmak babatda ikitaraplaýyn ylalaşyklar ýol bererliklidir. Esasy zat öz hereketleriňi, etjek bolýan işleriňi gizlemän, olary aç-açan ýagdaýda ylalaşmalydyr hem-de, delillendirmelidir. Biziň hemmämiz taryhy gowy bilýäris, gapma-garşylyklaryň urşa getirýändiklerini, soňuny düzedip bolmajak durmuş, ykdysady weýrançylyga eltýändigini hem gowy bilýäris.” -diýip, Türkmenistanyň prezidenti sözüni dowam etdirdi. Biziň öz halkymyzyň, öz nesillerimiziň öňündäki borjumyz şeýle ýagdaýyň ýüze çykmagynyň öňüni almakdan ybaratdyr. Başgaça aýtsak, el-ele berip işletmek, geljegiň hatyrasyna hyzmatdaşlyk etmek gerek. Türkmenistanyň baştutany şu maksat bilen Hazar ýaka ýurtlarynyň prezidentleriniň geňeşini döretmegi teklip etdi.

Şonuň ýaly Geňeş islendik halkara guramasyndan peýdaly bolar diýip, Türkmenistanyň prezidenti nygtady." 19

Iki ýurduň hemme taraplaýyn gatnaşygynda dürli meýdanlarda iş alnyp baryldy. Eýranyň Gürgen şäherinde ýaşaýan ýokary bilimli täjirçilik hem ykdysadyýet hünärmeni Ahmed Sabahi syýahatnama görnüşde “Açylan Derwezeler” atly 24 sahypadan ybarat broşýura eseri, filologiýa ylymlarynyň kandidaty Kasym Nurbadowyň teswirlemegi bilen 2002-nji ýyl Aşgabat şäheriniň ylym neşirýaty tarapyndan göýberilipdir.Ahmed Sabahiniň kitapçasynda Garaşsyz Türkmenistanyň on ýyl içinde Saparmyrat Niýazowyň ýolbaşçylygynda dünýä derejesindäki ösüşlere tarap barýandygy hem Türkmen-Eýran gatnaşyklary barada gyzykly söhbet açylýar.

Bu kitapçanyň sözbaşysy Saparmyrat Niýazowyň sözleri bilen şeýle başlanýar:

“Ýer ýüzüniň iň gadymy halklaryndan bolan Türkmenistanyň we Eýranyň halklary häzirki wagtda öz yhlasyny we ylhamyny erjellik bilen durmuşa geçirýärler, olar öz döwletleriniň döwrüň derways wezipelerini abraý bilen çözmäge ukyply derejede kuwwatly we kämil bolmagy üçin zähmet çekýär. Biziň biri-birimize we ünji-aladalarymyzy bilen begendirýär.”

Eserde umuman iki ýurduň gatnaşyklarynyň başlanmagy we onuň günsaýyn ösmegi hakda gürrüň gidýär. Onda “Tejen-Sarahs-Maşat demir ýoly gadymy ýüpek ýoluny täzeçe we döwrebap dikeldilmesi bolup, ol diňe bir iki ýurduň arasyndaky mönüm gurluşyk bolman, eýsem XX asyryň ahyrynda dünýäniň uly ulag gurluşyk ýoly boldy.” –diýip belläpdir." 20.Tejen-Sarahs-Maşat demir ýoluna halkara ulag geçelgesiniň “Altyn halkasy” diýlip ýöne ýerden at berilenok. Ol “Altyn halka” el ýetiren Türkmenistan ilkinji aýlarda bu ýoluň girdejisini görüp ugrady. Muny dünýäniň habar beriş serişdeleri gutlamak bilen jar edýärler. Meselem Türkiýäniň “Zaman” gazýetinde okan bir habarymyzda demir ýolundan bir aýda Türkmenistanyň dört ýüz müň dollarlyk girdeji alandygyna diýseň begenip, bu girdejileriň gitdigiçä artyp, onuň Türkmenistanyň ilatyna diňe eşret getirjekdigine guwandyk. 21

Belläp geçilen Hazar ýaka Aşgabat maslahatynda Eýran bilen Türkmenistanyň arasynda uzak möhletleýin ykdysady, söwda, ylmy-tehniki we medeni hyzmatdaşlyk hakyndaky ylalaşyklar, taryhda ýene bir gezek gol çekilip ýola goýuldy. Iki taraplaryň resminamalaryň ýene-de ikisi; Gümrük kanunlaryny ulanmakda, Gümrük hukuk düzgünleriniň bozulmalarynyň öňüni almakda, olary derňemekde we olara garşy göreşmekde edara ediş taýdan özara kömek bermek hakynda, Türkmenistanyň Hökümeti bilen Eýran Yslam Respublikasynyň Hökümetiniň arasyndaky ylalaşyk we Söwda hyzmatdaşlygy hakynda, hökümetara derejesinde tassyklanyldy. 22 - 24 . % Dowamy ...

------------- Çykgytlar we Edebýat:

b). Mawy ýangyç, demir ýol we senagat gurluşyk meseleler.

2010-03-09T19:31:00.001-08:00

“Türkmengiprowodhoz” Institutynyň hünärmenleriniň hasaplamalaryna görä, Pulhatyn diýilen ýerde ýerleşjek / Sarahs / suw howdany suwuň I milliard 250 million kub metrini ýerleşdirer. Bu bolsa türkmen-eýran serhediniň iki tarapyndan ýerleriň 20 müň gektaryny suwarmaga mümkinçilik berer. Kiçeňräk elektrik stanciýalaryň 2 sanysyny goşmak bilen,şu suw howdanynyň ähli desgalarynyň bahasy ABŞ-nyň 167 million dollaryndan gowrak bolar. »»»

Eýranyň Energetika Ministriniň orunbasary R. Zargýar geljekki bendiň özara peýdaly we uzak möhletleýin türkmen-eýran hyzmatdaşlygyny ösdürmekde örän uly ähmiýete eýe boljakdygyny nygtap, bendiň gurluşygy boýunça bilelikdäki direkciýa goňşy döwletleriň territoriýasynda, şeýle hem üçünji ýurtlaryň buýurmalary boýunça şular ýaly suw desgalarynyň taslamalaryny amala aşyrmak üçin zerur bolan tejribäni toplarlar diýip ynam bildirdi. 1
Tähranda geçirilen nebit we gaz babatda hyzmatdaşlyk baradaky türkmen-eýran gepleşikleri netijeli boldy. Şol gepleşikde ýangyç-energetika babatda türkmen-eýran hyzmatdaşlygyny ösdürmegiň meselelerini hemme taraplaýyn ara alynyp maslahatlaşmak üçin Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary E.Gurbanmyradowyň baştutanlygynda Türkmenistanyň hökümet delegaciýasy Tährana ugrady.Delegaciýanyň düzüminde Türkmenistanyň nebit we gaz ministri R.Orazow “Türkmennebitgaz” Döwlet söwda korporaciýasynyň başlygy B.Rejebow, Türkmenistanyň daşary işler ministriniň orunbasary ÝO.Kepbanow gatnaşdylar.
Eýran Yslam Respublikasynyň nebit we gaz ministri B.Zangeniň baştutanlyk edýän Eýranyň hökümet delegaciýasy bilen iki günlük gepleşikleriň başynda nebit,gaz toplumlaryny, şol sanda Hazar zolagyndaky toplumlary bilelikde işläp taýýarlamagyň meselelerine garalar,üçünji ýurtlaryň uly kompaniýalary bilen hyzmatdaşlygyň gejekki ugurlary boýunça türkmen energetika serişdelerini dünýä bazaryna çykarmagyň türkmen gazyny üçünji ýurtlaryň bazarlarynda erleşdirmegiň meseleleri ara alnyp maslahatlaşylýar.
Türkmen delegaciýasy Türkmenistanyň Prezidenti Saparmyrat Türkmenbaşynyň tabşyrygyny ýerine ýetirmek bilen, onuň Eýran tarapy bilen ähli guramaçylyk-tehniki, maliýe hem-de ýangyç-energetika babatynda köp taraplaýyn türkmen-eýran hyzmatdaşlygyny ösdürmegiň beýleki ugurlaryny giňişleýin öwrenmäge ygtyýarlylygy bar.
Döwletara gatnaşyklarynyň ähli ugurlarynda Türkmenistan bilen Eýranyň arasyndaky özara peýdaly hem-de hukukly hyzmatdaşlyk iki goňşy halklaryň milli bähbitlerine doly laýyk gelýär we ol haýsydyr bir üçünji ýurtlaryň bähbitlerine ters gelmeýär, bu giň halkara hyzmatdaşlygyny göz öňünde tutýar! -diýip, Türkmenistanyň we Eýranyň ýokary derejedäki ýolbaşçylary yzygiderli belleýärler. 2
Türkmenistanyň nebit-gazy barada dünýäniň dürli ýurtlary gyzyklanýarlar. Bu ýangyjy diňe bir ýurduň üsti bilen däl-de, eýsem dürli ýerlerden hem gaz turba çekmäge mümkinçiligiň bardygy şu günki gün mälimdir.
4-nji oktýabrda Türkmenistanyň Prezidentiniň Hazarüsti ýagyç geçirijiniň taslamasynyň konsersiomynyň agzalary bolan “Pi-Es-Ji Interneşnal”, “Şell Eksploreýşn”, şeýle hem “Behtel Interpraýzis” we “Jeneral Elektrik Kapital Konstakşn änd Faýnes Grupp” kompaniýalarynyň wekilleri bilen duşuşygyň baryşynda çarçuwaly Ylalaşyk-Hazarüsti Gaz Geçirijiniň taslamasyna gatnaşyjy ýurtlaryň esasy döwletara dokumenti ylalaşyldy, bu kompaniýalar bolsa, “Pi-Es-Ji” kompaniýa pikirdeş kompaniýalardyr. Konsersiomyň baştutany “Pi-Es-Ji” kompaniýasynyň ýerine ýetiriji direktory Edward Smitiň Türkmen-presse aýdyşy ýaly, Hazarüsti döwletleriniň dördüsiniň baştutanlary Ankarada bu möhüm dokumente gol çekmekçidirler.
Konsersiomyň agzalary türkmen gazynyň örän uly göwrüminiň bardygy, “Hazarüsti Gaz Geçirijiniň” taslamasyny emele getirdi! -diýip, bellediler. Türkmen gazynyň tassyklanan kommerciýa gazy taslamanyň esasy delilleri bolup çykyş edýär.
Duşuşygyň baryşynda Türkmenistan bilen Iňlis-Golland “Şell Eksploreýşn” Kompaniýasynyň arasynda önümleri paýlaşmak hakyndaky şertnamanyň düzgünlerini işläp taýýarlamagyň meselelerine hem degip geçildiler, bu kompaniýa Türkmenistanyň “Türkmennebit” Döwlet koncerni we “Türkmengaz” bilen bilelikde özüniň Türkmenistan bilen hyzmatdaşlygynyň häsiýetini resmileşdirmegi ýakyn wagtda tamamlamagy göz öňünde tutýar. Bu kompaniýanyň wice-prezidenti S.Wisseriň aýtmagyna görä, häzir “Şell Eksploreýşn” gaz ýataklarynyň geljegi uly toplumdaky barlag işlerine goşuldy. Bu gaz ýatagy bolsa, Hazarüsti Gaz Geçirijiniň uglewodorod çeşmeleri hökmünde kesgitlenildi.
Ýurdumyzyň nebit çykaryjy pudagy gije-gündizde 20 müň tonna nebit çykaryp başlady. Şu pudagyň üstümizdäki ýylyň sekiz aýynyň dowamyndaky işiniň jemleri Türkmenistanyň Nebit-Gaz Senagaty we Mineral Serişdeler Ministrliginiň hünärmenleriniň şunuň ýaly derejäniň durnuklydygy hakyndaky netijesini tassyklaýar. Mysal üçin, “Türkmennebit”. Döwlet koncerniniň kärhanalary 1-nji sentýabra çenli 3,9 million tonna nebit çykardylar bu bolsa, geçen ýyldaky /1998-nji ýyldaky/ netijeden 12 göterim köpdür.
Ýurdumyzyň günbataryndaky çykarylan gazyň ýarasyna golaýy Körpeje- Kürtkuý [3] gaz geçirijisi boyunça Eýrana iberildi.
Suwuk katalitik kreking ustanowkasynyň durkuny täzelemek baradaky indiki taslamany amala aşyrmagyň depgini hem güýçlenýär. Bu ýerde Fransiýanyň “Tehnip” firmasy hem-de Eýranyň Milli Nebit Kompaniýasy tagallalaryny birleşdirdiler. Olar su ustanowkany indiki ýylyň /2000 Y./ başynda ulanmaga bermegi göz öňünde tutýarlar. 4
Ykdysady babatda Eýran bilen Türkmenistanyň serhedi açylandan beýläk Eýranly täjirleriniň köpüsi Orta Aziýadaky ýurtlar bilen söwda gatnaşyklarynda zyýan çekenleri üçin söwda gatnaşyklaryň prinsipi barada täzeçe seredilip başlandy.
Garaşssyz Türkmenistan bilen Eýranly täjirleriň söwda gatnaşyklaryny aktiw bilelikde alnyp barylmagy üçin Türkmensähranyň Gülüstan welaýýatyndaky Bendertürkmen port şäheri bilen Aşagabat şäherinde uly söwda merkeziniň açylmagyny teklip edildi. Bu uly firma Aşgabatda eýranly maýýadarlaryň söwda işlerini usully ýöretmek üçin 100 müň kwadrat metr meýdany bilen 7 müň kwadrat metr fundamenti hem 54 powlen /powlin/ guramalary we beýleki mümkinçilikleri ýagny restoran, ýatakhana we arassaçylyk serwisleri, harytlaryň gümrük hasabatlary hem gümrükden çykaryş edara dolanşyklaryna bölünip, baskul /uly gapan/ konselýariýa edara hyzmat işleri, transport ofisleri, harytlary saklaýyş çäreleri /ammarlaýyjy ýa-da sklad/... ýaly enjamlar bilen salynýar. 5 ,we 6
Eýranyň Türkmenistandaky Gümrük duralgasy

Gülüstan adyndaky bu firma Gülüstan welaýatyndan daşary sermaýa dolanşygyny giňleşdiriş firmasy esasynda işlär. Onuň baş müdiri Baýramämmet Wekili öz beren söhbetdeşliginde şeýle diýýär: “ Bu firma eýranly täjir maýadarlaryň serhetden daşary göýberilýän sermaýa dolanşyklaryny usully garmoniýada alynyp barylmagynyň merkezi hökmünde işlär. Bu firmanyň merkezi Bendertürkmen port şäherinde ýerleşer.
Şol ugurda türkmen täjirleriniň gatnaşyklary has aktiwleşip barýar. Gülüstan welaýatyndaky täjirleri şeýle mümkinçilikleriň döredilmegi eksport-import işlerinde ýeňillik dörejekdigini aýdýarlar. Şolaryň arasynda Bendertürkmen şäherinden bolan türkmen täjiri Abdyrahym Borna şeýle diýýär: “Şunuň ýaly gümrükhananyň ähmiýeti göýberilýän harytlaryň hili taýdan oňatlaşmagyna tamamlanyp, dünýä standartlaryna gabatlaşyp öndüriler”. 7

Türkmen-Eýran gümrukhanasynyň ammar guruluşygynyň salynan wagt

Şeýle rowaçlyklaryň ýüze çykmagyna Türkmenistanda ýola goýulan bazar ykdysadyýetini ýokarlandyryş syýasatlarynyň işeňňir alynyp barylmagynda mümkin bolýar. Şunuň ýaly ykdysady we söwda aragatnaşyklaryň ýola düşmegi üçin Türkmenistanyň prezidenti S. Niýazow 1991-nji ýylyň oktýabrynda TSSP-iň delegaciýasynyň agzalary bilen däp bolan Tähran Halkara Ýarmarkasyna baryp gördüler. Soňra ol we A.A.Welaýati Tährandaky geçirilen gepleşikleriň netijelerinden kanagatlanmak bilen aýroportda ykdysadyýet, ylym we medeniýet babatdaky iki taraplaýyn hyzmatdaşlyk memorandumyna gol çekdiler.Ýadygärlik sowgatlaryny alyşdylar. S. A. Niýazow Tährandan Sary şäherine ugramazlygyň öň ýanynda TSSR-iň habarçysyna beren interwýusynda Eýran Yslam Respublika saparynyň şowly geçendigini, Oz ygtyýarly Türkmenistan bilen Eýran Yslam Respublikanyň deň hukukly we özara bähbitli hyzmatdaşlyk boýunça geçen ylalaşyklarynyň möhümdigini bellediler. Eýrana sapary wagtynda ol ymam Homeýniniň Kum şäherindäki guburyna Sary we Maşat şäherlerine baryp gördi. 8
Şeýle hem “1992-nji ýylyň 30-nji ýanwary S. A. Niýazow ykdysady hyzmatdaşlyk guramasynyň baş sekretary Alyriza Salaryny we Eýranyň Türkmenistandaky wekilhanasynyň başlygy Gulamriza Bagyryny kabul etdi. Ykdysady Hyzmatdaşlyk Guramasyna Türkiýe, Eýran, Päkistan ýaly ýurtlar girýär. Bu gurama Türkmenistanyň hem girmek mümkinçiligini ara alyp maslahatlaşyldy. 9
Şeýle hem “şol ýylyň fewral aýy S. A. Niýazow Eýranyň prezidenti Aly Akbar Haşemirafsenjany Ykdysady Hyzmatdaşlyk /EKO/ Guramasynyň agzasy bolan ýurtlaryň /EKO-nyň / ýygnagyna gatnaşmaga ýazmaça çakylyk aldy” 10
Türkiýäniň habar jurnalynda Türkmenistan, Eýran we Türkiýäniň üsti bilen göýberiljek gaz-turba çekiliş proýektine “Türkmenistan-Eýran-Türkiýe “Dogalgaz Buraw Ýoly” -diýlip atlandyrypdyrlar. 11
Bu proýekte ýagny Türkmenistan-Eýran-Türkiýe Dogalgaz Burawynyň çekiliş maksatnamasyna dünýäde ady belli “Şell” firmasy hem goşulmak isläp, proýekti çaltlaşdyrmak üçin Türkmenistanyň döwlet baştutany Saparmyrat Niýazowa öz tekliplerini gowşurýarlar. 12
“Şell” firmasynyň başlygy Alan Paraleý, S. Niýazow bilen duşuşandan soňra,: “ –Biziň firmamyz Türkmenistanyň dogalgazyny Ewropa ýurtlaryna-da ýetiriş proýektini minnetdarlyk we höwes bilen alyp barar!” – diýip nygtady.
“Aşgabat zyýaratynyň maksady bilen bagly bir sorag “Türkmenistan –Eýran-Türkiýe” tebigy gaz geçirmek meýilnamasynyň amala aşyrylmagynyň tizleşdiriliş babatda pikirler orta atdym!” -diýip aýdan Paraleý,ýene-de: “Türkiýe-Türkmenistan-Eýran häkimiýetleriniň niýetlän bu meýilnamasyna “Şell” hem goşuluşsa bu işiň amala aşyrylmasyna ähmiýetli täsir etjekdir” -diýip, nygtady. 13
1990-nji ýyldan bäri dünýäde hususanam Merkezi Aziýa ýurtlarynda geçip duran özgerişler Eýranyň Demirgazyk bölegindäki welaýatlara hem öz täsirini galdyrýar. Şeýle özgerişler bilen birlikde Gülüstan welaýatyndaky /Türkmensährada/ taryhyň ýowuz şertlerinde port häsiýetinden düşürilen Bendertürkmen port şäheri täzeden janlanýar.
Bendertürkmen port şäheri Hazar deňziniň günorta-gündogar çüňkünde strategik häsiýetli mekanda erleşýär. Bu şäher ikinji jahan urşuna çenli “port” görnüşini saklap onda dünýäniň dürli ýerine gel-gitli syýasy-medeni, ykdysady hem söwda ugurlarynda deňiz gatnaşyklary bolup durupdyr. Iň soňky sapar ikinji jahan urşunda öňki SSSR-iň faşistik Germaniýa üstün çykmagynda-da bu port şäheriniň üsti bilen Amerikanyň ýarag we harby enjamlaryny SSSR-iň goşunlaryna ýetirilip durulmagy sebäp bolupdyr. Ikinji jahan urşy döwründe faşistik Germaniýa üstün çykylmagynyň bir uly sebäpkäri bolany üçin bu şähere we häzirki Güdürolum geçelgä “Pol-e piruzi /üstünlik köprüsi” -diýlen, ady berlipdir.
II-nji jahan urşundan soň jahan syýasatlarynyň üýtgemegi bilen bu şäheri deňiz port häsiýetinden pese düşürildi. Ýöne häzirki zaman onda dürli port enjamlary täzeden dikeldilip başlany bäri şäher öz hakyky adyna eýe bolmagyň ýörelgesine düşdi. Bu şäher 60 ýyldan soň täzeden janlanýar.
Bu şäheriň deňiz gyrasynda “Eskele” diýlen port enjamlary öňki wagtda gurlup “priçal” enjamlary ulanylman çüýräp galypdyr. Häzirki zaman bu enjamlary has giňişleýin alnyp barylýar.
Eýran Yslam Respublikasy bilen Garaşsyz Türkmenistanyň hem Garaşsyz ýurtlaryň aragatnaşyklary açylandan beýläk günsaýyn diýen ýaly bu şäheriň hem ähmiýeti has ýokarlanýar. Bu port şäherinden Gülüstan welaýatynyň deňiz söwda eksportlarynyň köpüsini Türkmenistan bilen Gazagystana ýollaýarlar. Şeýle hem bu şäheriň balykçylyk Şilat edarasynyň tarapyndan gyzyl balyk, işbil önümleriň iňňän köpüsi öndürilýär. Bendertürkmen şäheri Orta Aziýa ýurtlaryna iň ýakyn port şäheriniň biri hökmünde, onda demirýol enjamlary hem region boýunça eksport göýberiji gurby, nebit we oňa degişli materiallary tranzit etmäge ähmiýeti has ýokarlanýar. Bendertürkmen şäheristanynyň welaýat häkimi Agaýi Akbary şeýle diýýär: “Deňziň özegini uly gämileriň gatnawy üçin deňziň ýörite çuňlaşdyrylan belli meýdany boýunça marşruty, çuňlaşdyrma çäreleri ýerine ýetirilenden soň, 500 tonna agramly gämileriň gel-gidi başlanar”. 14
1998-nji ýylyň dowamynda /bir ýyl/ 9483 daşary ýurtly uly konteýner maşynlar 190 müň tonna haryt bilen Inçeburun gýmrukhanasyndan tranzit ýollanylypdyr. Şeýle hem 130 müň tonna haryt 8225 sany Eýranyň öz içeri uly konteýner maşynlarynyň üsti bilen Inçeburun serhetinden Orta Aziýa hem Orsýet ýurtlaryna göýberilipdir.
Türkmenistanyň Horasan welaýatynyň Gowdan-Bajgiran serhet geçelgesinden üstümizdäki 8 aýyň dowamynda geçirilen harytlaryň hasabaty boýunça şonuň 98 göterimi ýagny 10988 sany maşyn Eýranyň ýük harytlaryny geçirilipdir. Şolardan 6568 sany awtoulaglar turist görnüşinde 3693 sany maşyn daşary ýurtlardan we 727 sany awtoulaglar ýönekeý gatnaşyklar boýunça geçirilipdir. Şeýle hem şol bir wagtyň özünde 1269 sany ýolagçy awtobus ulaglary bilen gatnadylypdyr. Bütin Eýran boýunça Bajgiran geçelgesi Eýranyň Bazirgan, Astara hem Husrowy serhet geçelgelerinden soň dördünji ýerde orun tutýar” 15
Şeýle bir erkin gatnaşyklaryň düýbi 1992-nji ýylda tutuldy. Şol ýylyň 16-nji fewralynda S. Niýazow Türkmenistanyň hökümet delegaciýasyna baştutanlyk edip, Eýranyň, Päkistanyň, Türkiýäniň ykdysady we medeni hyzmatdaşlyk guramasynyň konferenciýasyna gatnaşmak üçin Tährana ugrady. Şol aýyň dowamynda (17–ne) ykdysady hyzmatdaşlyk guramasynyň işine gatnaşdy. Şol günüň dowamynda Eýranyň üstünden gaz geçirijisini çekmek hakynda Maşat Sarahs-Tejen demir ýolunyň gurluşygy barasynda,serhet geçelgelerini halkara geçelgelerine öwürmek barada gürrüň etdiler.
Şol konferensiýada S. Niýazow Kaspi boýundaky döwletleriniň guramasynyň /Eýran, Azerbaýjan, Türkmenistan we Russiýa bilen Gazagystandan gözegçileriň gatnaşmagyndaky/ mejlisine gatnaşdy. Mejlis Kaspi deňziniň boýuny bilelikde peýdalanmagyň perspektiwalaryna garadylar.
Ýene-de şol saparda S. Niýazow bilen A. H. Rafsenjanyny Türkmenistan bilen Eýran Yslam Respublikasynyň arasyndaky dostluk we hyzmatdaşlyk hakyndaky memorandumyna gol çekdiler. 16
Eýranyň “jar” atly jurnaly, “Eýran bilen-Garaşsyz Döwletleriniň Arkalaşygy” mowzugda ýurtlar arasynda ylmy, senagat we söwda ugurlarynda göýberilýän metbugat serişdeleriniň biridir. Onda ýatlanan dürli gatnaşyklar hakynda makalalar goýberilýär. Şolaryň birinde “Ewropa we Aziýa ýurtlary materikada koridordyr!” -diýlen temada Eýran Yslam Respublikasynyň geografiki şertlerine demirgazykda Hazar deňzi bilen araçäk bolup günortadan bolsa, Pars aýlagynyň yssy suwlaryna degişli bolany sebäpli, Aziýa bilen Ewropany birleşdirýän strategiki ähmiýetiniň bardygyny nygtap geçýär. 17
Orta Aziýa Respublikalary SSSR bileleşigi dagandan bäri Orşýetden aýratyn we doly garaşsyz syýasat alyp barmagy maksat edinip özleri kämil döwlet hökmünde ýurdy dolandyrjakdyklaryna we üçünji müň ýyllyga garaşsyz ýurt bolup girjekdiklerine ynam bilen gadam basýarlar.Olar diňe özleri bolup dünýä transportyna çykmaga ymtylýarlar. Häzir Türkmenistan-Eýran demir ýoly işläp başlany bäri iki ýurda doly girdejili iş bolup durdy. Şol arada Özbegistan hem “Kaspiden transport koridor” ugry bilen Aşgabat-Türkmenbaşy(Şagadam)-Baku ýoluny ulanyp ýurduna ykdysady üstünlikleri döretdi. 18
Amerika döwleti energiýa goýumlary boýunça Hazar we deňiz ýaka ýurtlary dünýäde iň baý ýurtlary hökmünde hasap edip, Hazar deňziniň nebtini almakda öz daşary ýurtlara goýberýän maýa goýumlary boýunça ilkinji nobatda durýar. 19
Gülüstan welaýatynyň deňizde awçylyk önümleri hakda “Gülşän-e Mehr”, “Peýk-e Hazar” hem beýleki oňa degişli welaýat gazýet-jurnallarda gerekli maglumatlar berilýär. Şolaryň arasynda “Gülşän-e Mehr” gazýetinde “Gülüstan welaýatyndan 9 müň kilogramdan gowrak işbil önümleri Ewropa bazarlaryna ekspot edildi!” diýlen mowzug bilen şeýle maglumatlary orta atylýar:
Gülüstan welaýatynyň mal-gara medisinasynyň general müdürligi şeýle diýdi: “Şu ýylyň dowamynda /2001 ý./ bu welaýatdan 9 müň bir ýüz otuz alty kilogram işbil önümleri Ewropa soýuzyndaky ýurtlara eksport edildi.
Yslam Respublikasynyň habar agentliginiň beren habaryna görä, Huseýin Zehmat Irna habar agentligine çarşenbedäki söhbetdeşliginde goşmaça şeýle diýdi: “Gülüstan welaýatyndan Ewropa soýuzyndaky ýurtlara, üstümizdäki ýylyň dowamynda 17 müň we 930 kilogram işbili, gyzyl balyklaryň eti hem bu soýuzyň göz öňüne tutan kada-düzgünleri boýunça eksport edildi.
Onuň aýtmagyna görä, Gülüstan welaýatynyň mal-gara medisina saglyk saklaýyş Merkezi edarasynyň tarapyndan tassyklanylan eksportlar, Ewropa birleşiginiň ynamly edarasy hökmünde islendik arassalygy we standart hilini göz öňüne tutup şol ýurtlar üçin gaplanyp eksport edilýär.
Ol şeýle diýdi: “Welaýat mal-gara medisinasy” edarasy tarapyndan “Inçeburun” gümrükhanasynda ýerleşdirilen mal-gara baradaky karantin post mal-garalaryň ham deri önümleriniň tranzit göýberilişine gözegçilik edip, şol ugurda şu ýylyň dowamynda 16 müň sany goýundyr sygryň derisi we goýunyň içegesiniň eksport edilmegine tranzit rugsatnamasyny göýberdi.
Ol sözüni şeýle dowam etdirilýär: “Bu ýükler Orta Aziýa ýurtlaryndan getirilip Türkiýä tarap äkidilýär. Olary Inçeburun gümrükhanasynda ýerleşdirilen “Mal-Gara Karantina” bölüminde ähli arassaçylyk we saglyk saklaýyş şertlerini barlagdan geçirilip, tranzit rugsatnamasyny berilip göýberilýändir.
Doktor Zehtap welaýat boýunça mal-gara medisina tarapyndan takyk gözegçiliginiň bolýandygyny nygtamak bilen şeýle diýdi: “Ýylyň başky 3 aýlygyndaky et kombinatynda öldürilen mal-garalardan 5 müň sany sygyr, goýun we guşlaryň läşleri we 10 müň sany bagyr-öýken saglyk saklaýyş şertlerine gabat gelmändigi sebäpli olary gadagan edilip ýok edildi. 20
Ýurtda söwda ulgamlaryny ösdürmek üçin pul gatnaşyklarynyň tertibini ýola salmak gerekdi. SSSR-iň durgunlyk döwründen çüýräp galan bank ulgamlaryny täzeden işläp ösdürmegi talap edýärdi. Şol ugurda Türkmenistanyň prezidenti S. Niýazow dürli çäreleri alyp barmaga synanyşdy. Bank ulgamyny täzeden kadrlaşdyryp olary Ýaponiýa, Amerika, Germaniýa we Eýran ýaly bank ulgamlarynyň ösen ýurtlaryna iş öwrenmäge ýolladylar.
1992-nji ýylyň 4-nji martynda S. Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň Türkmenistana resmi sapar bilen gelen, Merkezi bankynyň başlygy Adeli kabul etdi. Týrkmenistana Eýran kreditleriniň berilmegi, türkmen ýaşlaryna bank işini öwretmäge ýardam etmek meselelerine garaldy. Şeýle hem 1992-nji ýylyň 9-nji maýynda S. Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň Prezidenti Aly Akbar Haşemi Rafsenjany bilen duşuşdy we iki döwletiň hyzmatdaşlygy hakynda gepleşik geçirildi. Şol aýyň 11-nji güni Rafsenjany bilen bilelikde Eýranyň uly söwda Merkeziniň prezidensiýasyna we Türkmenistandan Eýranyň “Sadrat” bankynyň bölüminiň açylyşyna gatnaşdy. Şol günüň dowamynda S. Niýazow bilen Rafsenjany Mary welaýatyna sapara çykdylar. Olar Mary etrabynyň “Ýeňiş” kolhozynyň zähmetkeşleri bilen, duşuşdylar. Şeýle hem olar dostluk we hyzmatdaşlyk hakyndaky memoranduma bank işleri baradaky tranzit aragatnaşyklar hakyndaky dokumentlere gol çekdiler. Netijeler 1992-nji ýylyň 13-nji maýynda – “Türkmenistan bilen Eýran Yslam Respublikasynyň arasyndaky dostluk we hyzmatdaşlyk prinsipleri hakyndaky memorandum çap edildi. Oňa S. Niýazow bilen Eýran Yslam Respublikasynyň Prezidenti A. H. Rafsenjany 11-nji maýda Aşgabatda gol çekipdirler. 21
Görüp otursak nebit-gaz meselesi ýyl saýyn geçdigiçe dünýä konkurensiýasynda iň gymmatly maddalaryň birine öwrülipdir. Bu gymmatly maddany öz gerekli ýerinde amatly bahadan ýerleşdirmek üçin Türkmenistan öz garaşsyzlygyna eýe bolany bäri aladasyny edilip gaýdyldy. Şeýle aladalaryň esasynda 1992-nji ýylyň 14-nji aprelinde Türkmenistanyň prezidenti S. Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň Nebit Ministri Gulamriza Agazada bilen duşuşdy we türkmen gazyny Eýranyň üstünden geçirmek meselesi boýunça gürrüňdeş boldy. Şol aýyň 16-na Eýranyň Daşary Işler Ministriniň orunbasary Mir Mehdi we Eýranyň Türkmenistandaky ilçisi Bagyry bilen duşuşdy. Iki ýurduň arasynda awtomobiller arkaly ýük daşamak, Maşatda we Maryda konsullyklary açmak hem beýleki meseleler hakynda gürrüň edildi. 22
Eýranyň üstünden Ewropa ýurtlaryna nebit-gaz göýbermeklik Garaşsyz Türkmenistan üçin amatly şert bolsa-da, Amerika döwleti öz soýuzdaşlary bilen bu meselä täzeçe seretdi. Ýokarda ýatlap geçişimiz ýaly Hazar deňziniň astyndan geçiriljek turbanyň uzynlygy 2000 kilometre barabar diýlip hasap çykarylypdyr. Halkara işöwürleriň aýtmagyna görä, bu meýilnamany ýöriteleşdirilip ýerine ýetirmek üçin,dört milliard dollar çykdajy talap edýändigine güwä geçdiler. Bu gaz geçiriji turba arkaly Türkmenistan bir ýylda 16 milliard kubametr gazyny her müň kubametr boýunça 78 dollardan Türkiýä satmaga mümkinçilik gazanyp maksat edinýärler. Bu şertnama ony gol çeken ýurtlar ylaýtada Türkmenistan üçin strategiki ähmiýeti bolup durýar. Sebäbi diýseň syýasy taýdan bu respublikalaryň garaşsyzlygyny mäkämleşdirýär. Hazar deňziniň kenar ýakasyndaky ýurtlar bu şertnama gol çekmegi bilen öz garaşsyzlygynyň ugrunda aýgytly bir ädim ädipdirler diýip hasap etse bolar. 23
Eýran-Türkmen hemme taraplaýyn gatnaşyklarynda nebit-gaz meselesi ähmiýetli gatnaşyklaryň biri hökmünde alnyp barylýar. 1993-nji ýylyň 29-nji noýabrynda Saparmyrat Niýazow Ministrler Kabinetiniň Mejlisinde elektrik energiýasyny Türkiýä, Demirgazyk Eýrana we Ermenistana bermek, şeýle hem Eýranyň Demirgazyk welaýatlary bolan Mazenderan /Häzirki Gülüstan welaýaty hem şonuň içinde/ we Horasany gaz bilen goşmaça üpjün etmek baradaky toslama garadylar. 24
Şeýle hem 1994-nji ýylyň 20-nji ýanwarynda Saparmyrat Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň Prezidentiniň ogly, Mehdi Haşemi Rafsenjanynyň baştutanlygyndaky Eýranyň nebit we gaz baradaky spesiýalistleriniň delegasiýasyny kabul etdiler. 25
Şeýle dostluk we doganlykly ähli taraplaýyn gatnaşyklaryň esasynda Eýran Yslam Respublikasy tarapyndan Garaşsyz Türkmenistanda ykdysadyýeti ösdürmegiň ugrunda dürli işler alnyp barylýar. Şolardan hem eýranlylaryň tarapyndan Garaşsyz Türkmenistanda gurulan “ Kaolin kärhanasy” bolup durýar. Bu kaolin arassalaýjy 20 müň tonnalyk zawod Eýranda spesiýalistleriň /işöwürleriň/ ykdysady toparlarynyň tarapyndan alnyp baryldy.
“Eýran” gazýetiniň ykdysady habarçysynyň habar bermegine görä, 1993-nji ýyldaky Eýran Yslam Respublikasynyň Prezidentiniň Türkmenistana sapar edip, iki ýurduň ylalaşyk şertnamasyna gol çekişenden soň, Eýranyň “Eksportlary Giňeldiş Banky” bu kärhanany gurmak üçin 7 million 600 müň dollar maýa goýum Türkmenistanyň ygtyýarynda /erkinde/ goýdy.
Ýaňy-ýakynda bu proýektiň alnyp barylyşyndan barlag geçiren Eýranyň “Magdan we Metal Ministrliginiň” halkara işleriniň ýokary müdiri Muhammettagyzada Ensarynyň aýtmagyna görä, “Bu kärhananyň soňky guruluş etaplary hem Eýranly işöwürleriniň tarapyndan Aşgabat şäheriniň günbatarynda ýerine ýetirilip dur. Onuň 90 göterimi gurulyş enjamlary Eýranyň özünde ýasalýar. Şeýle hem bütin proýektiň çyzuw işleri, gurluşyk işleriň tehniki enjamlarynyň ýasalmagy we bu proyektiň oturdylmagy eýranly injinerler toparynyň tarapyndan ýerine ýetirilýär. 26
2000-nji ýylda Eýranyň Horasan welaýatynyň üç geçelge nokadyndan 4800 sany eýranly Türkmenistana sapar edipdir. Emma oňa derek bu sanyň 9 essesi ýagny 43 müň adamdan gowurak türkmenistanly Eýrana gidip-gelipdirler.
“Jemhury Yslamy” habarpressiniň habar bermegine görä, eýranlylar köplenç Aşgabat şäheriniň 40 kilometrindäki “Bajgiran” serhet geçelgesinden Türkmenistana sapar edipdirler. Olaryň Aşgabada geçenleriniň sany geçen ýylda 3470 sany adamdan ybarat bolupdyr.
Şeýle hem “Lütfabad” / artyk / serhet geçelgesi Türkmenistan ilatynyň iň möhüm geçelgesi bolup durýar. Sebäbi geçen ýylyň statistikasy boýunça 36525 sany adam bu serhet geçelgesinden geçmegi onuň şaýadydyr.
Lütfabad, Bajgiran we Sarahs geçelgelerinden başga-da Gülüstan welaýatyndaky / Türkmensähra / “März-e pol / Güdürolum /” serhet geçelgesi hem iki ýurduň ilatynyň köp sanda gel-gitleriniň şaýady bolup durýar. Eýranly serhet işgärleriniň aýtmagyna görä, bu geçelgeden köplenç agyr ýükli transport ulaglarynyň gel-gitleri bolup durýar.
Berlen statistikanyň görkezmegine görä, türkmenler geçen ýylyň murdat, aban we azar / iýul, awgust, sentýabr / aýlarynda iň köp gatnawlary Eýrana ýola goýupdyrlar. Onuň deregine bolsa, Eýranly ilat köplenç mart aýynyň nowruz günlerinde Türkmenistana sapar edipdirler. 27
Iki ýurduň aragatnaşyklarynyň açylandan beýläk iki tarapyň ilaty ululy-kiçili dürli söwda gatnaşyklary alyp bardylar.
Şeýle gatnaşyklaryň düýbi 1993-nji ýyldan bäri giň gerim alyp gaýtdy. Şol ýylyň 1-nji fewralynda Eýran Yslam Respublikasynyň Daşary Işler Ministri Aly Akbar Welaýatynyň baştutanlygyndaky delegasiýasynyň Türkmenistana resmi sapary we onuň S. Niýazow bilen duşuşygy bolup geçdi. Duşuşykda regiondaky ýagdaý, syýasy, söwda-ykdysady we beýleki babatlardaky gatnaşyklary giňeltmek problemalary ara alnyp maslahatlaşyldy. Iki ýurduň diplomatik wekilhanalarynyň hyzmatdaşlygy we özara gatnaşyklary hakyndaky memoranduma gol çekildi.
Şol ýylyň 30-njy aprelinde bolsa, S. Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň Söwda Ministri Wahibini / Wahajyny / kabul etdi. Kabul edişlikde iki döwletiň özara bähbitli söwda hyzmatdaşlygyny pugtalandyrmak, Bank ulgamlaryny

kämilleşdirmek, awtomobil ýol gurmak, deňiz we howa gatnawyny ýola goýmak ýaly meseleleri ara alynyp maslahatlaşyldy. 28
Häzir umumy ilat gatnaşyklary has giň gerim aldy. Köpüsi işöwür türkmen zenanlaryndan düzülýän toparlar öz satyn alýan harytlaryny Türkmenistanyň bazarlarynda ýerlemek üçin Eýrana gatnaýarlar. Bu toparlar Eýranyň arzan satylýan harytlaryny satyn alyp Türkmenistanyň bazarlarynda ylaýta-da “jygyllyk bazarda /ýekşenbe bazar/” we harytlary kültüm satylýan ýerlerde ýerleýärler.
Edilýän harytlaryň käbirleri Eýranyň ikinji we üçünji sortdaky harytlaryndan ybarat. Olaryň pes hilliligine garamazdan hiç hili barlagsyz Türkmenistana geçirilýändigi, bu söwdegärleri gyzyklandyrýar. Ikinji bir tarapdan Aşgabadyň bazarlarynda Eýranyň ygtybarly kärhanalarynyň önümleri hem göýberilip dur. Olar beýleki harytlar ýaly diňe konkurenciýa girişip bilmeýändigi üçin däl-de, eýsem, olary bazarlarda satmak müşderileriň arasynda ýaramaz täsirleri galdyrýar. Ygtybarly kärhanalaryň önümleri bolsa, Türkmenistan ilatynyň hemişelik isleg bildirýän harytlarydyr.
Iýmit, ýelim gap-gaçlar, adyýol we arassalaýyjy maddalar ýaly harytlar türkmen zenanlaryň iň möhüm harytlary hökmünde Horasan welaýatynyň bazarlaryny özüne mahsus edipdir. Dürli pasyllarda miweleriň gidişi oňat rowaçlykdan habar berýär. Türkmenistanyň bazarlarynda beýleki ýurtlaryň hem harytlary görünýär. Emma şeýle şertlerde Türkmenistanyň bazarlarynda Hytaý bilen Türkiýe öz harytlaryny ýerlemäge ýokary mümkinçilikleri özlerine mahsus edipdirler.
Eýran Yslam Respublikasy öz tarapyndan wizuw meselesini ýatyrandan beýläk türkmenler geçen ýyllarda “içlik” serhet pasportlary bilen has erkin Eýrana gatnap başladylar. Emma ilatyň ulanýan içlik serhet pasporty diňe serhet boýundakylara mahsus bolup durdy. Bu içlik serhet pasportynda 40 kilometr iki ýurduň içki serhetinden daş çykmasyzlyk kanuny Eýrandan haryt daşaýan eýranly türkmen söwdagärleriniň öňünde uly böwet bolup durdy.
Türkmen zenan maşgalalaryň köp bölegi diňe şu ugurdan öz güzeranlaryny geçirýärler. Olar her sapar gümrük salgydyndan boşadylyp, 1000 dollara barabar Eýrandan Türkmenistana haryt daşamaga mümkinçilik döredildi.
Eýranlylar dolanyp gelişlerine özleri bilen az haryt getirýärler. Sebäbi ol ýerdäki harytlaryň bahasy şol harydyň Eýrandaky bahasy bilen deň, kähalatlarda gymmatly hem bolupdyr. 29
Eýranyň “Ebrar Egtesady” atly gazýetinde; Eýranyň üstünden Ermenistana gaz eksport ediljekdigi hakynda şeýle maglumatlara gabat gelýäris:
“Türkmenistanyň Prezidenti Saparmyrat Niýazow ermeni orundaşy bilen duşuşygynda Türkmenistanyň gazyny bu ýurda satmak hakda gürrüňdeşlik geçirdiler”. 30
Garaşsyz Türkmenistanyň nebit-gaz önümini daşary ýurtlara eksport etmegiň aladasy köpden bäri alnyp barylýar.
1994-nji ýylyň 12-nji oktýabrynda Eýranyň nebit-gaz ministri Agazade Eýranyň we Türkiýäniň üsti bilen Ewropa çekiljek gaz prowodynyň gurluşygynyň taslamasyny durmuşa geçirilip başlanmagyna taýýarlyk görülýändigi hakynda habar berdi. 31
Şeýle hem 1995-nji ýylyň 17-nji ýanwarynda Türkmenistanyň prezidentiniň baştutanlyk etmeginde gazy we nebti Türkmenistandan dünýä bazaryna eksport etmegi guramagyň meseleleri baradaky döwletara sowetiniň mejlisi boldy. Oňa Türkmenistanyň , Eýranyň , Russiýanyň, Türkiýäniň we Gazagystanyň energetika kompleksleriniň baştutanlary gatnaşdylar. Saparmyrat Niýazow Türkmenistan-Eýran-Türliýe-Ewropa gaz prowodynyň gurluşygynyň dürli aspektleri hakynda şeýle hem Türkmenistandaky nebit-gaz ýataklarynyň özleşdirilişi barada gürrüň berdi. Mejlise gatnaşyjylar Türkmenistanyň territoriýasynda-da, Eýranda-da gaz prowodynyň gurulşygyny bir wagtyň özünde 1995-nji ýylyň maýynda başlamagy karar etdiler. 32
Merkezi Aziýadan önýän nebit-gaz önümleri hakda dünýäde uly döwletleriň arasynda bäsleşlik gidýär. Eýranyň “hämşähri” gazýetiniň Orsýediň “Nezawisimaýa” gazýetine salgylanyp “Amerika dünýäniň nebit ýataklarynyň yzynda” atly göýberen makalasynda şeýle bellikleri belläp geçýär: “Eger-de Amerika Özbegistandan, Gazagystandan we Türkmenistandan arzan gaz satyn alyp bilse, Opeýk we Orsýediň häzirki nebit-gaz hakdaky ykbal çözüji ýerligi maliýe we syýasy taýdan has pese gaçar.” – diýip nygtalýar. 33 ...

- Balyk awçylygy:

Kaspi deňziniň baýlyklarynyň biri hem onuň işbilli gyzyl balyklary bolup durýar. Kaspiniň günorta-gündogar gyralarynda bu önüm rejeli peýdalanylýar. Onuň önümi her ýylyň belli möwsüminde ýagny tomus we güýz pasyllarynda ýerine ýetirilýär. Beýle önümlere Eýranyň “Şilat” edarasy gözegçilik edýär.
Gülüstan welaýatynyň “Şilat” edarasynyň umumy gatnaşyklarynyň habar bermegine görä, welaýat boýunça “Şilat” edarasynyň baş müdiri Dr. Seýidapbas Huseýin şeýle yglan edýär: “Welaýatyň işbilli gyzyl balyklary awlaýan awandalar, Eýran bilen Türkmenistanyň / Magtymguly adyndaky Serhet Gözegçilik Nokady/ deňiz serhetlerinden başlap Miankala ýarym adasynyň günbatar serhetlerine çenli işbilli gyzyl balyklary awlamaga girişdiler.
Ol şeýle diýdi: Elimizdäki bar bolan statistiki maglumatlara görä, Eýranyň 43 göterim işbil önümleri Gülüstan welaýatynyň Şilat edarasynyň tarapyndan öndürilýär.
Geçen ýylyň dowamynda bu edara tarapyndan 40542 kilogram işbil öndürilipdir. Şeýle mukdardaky önüm göz öňüne tutulan meýilnamadan 6 tonnadan agdyk artykmajy bilen öndürilipdir.
Bendertürkmen şäheristanynyň “Şilat” edarasynyň müdiri Mähändes Alijan Fahretdin şeýle diýýär: “Işbilli balyklary awlamak üçin 295 sany işjeň awandalar 91 sany aw gaýyklary bilen “Şerekät-e Sahami-e Hass-e Wahdat” hususylaşdyrylan edara ulgamynda we “Şerekät-e ta,avoný-e Kümüşdepe” kooperatiw düzgüninde sazlaşdyrylyp gulluk edýärler.
Ol Miankala aw zonasynda ilkinji 15 kilogramlyk agramly balygyň tutulandygyny habar berip şeýle diýýär: “-Bu “Çalbaş” diýlip atlandyrylýan işbilli balykdan 5 kilogram işbil emele gelipdir.
Dr. Seýidapbas Huseýni şeýle diýýär: “Welaýatda “Sedd-e Woşmgir” atly suw bendinde işbilli balyklary köpeldiliş çärelerini ýöretmek üçin 2 sany merkez açylyp awlanýan balyklaryň möçberine görä her ýylda millionlarça işbilli balyklaryň awçalaryny (balyk çagalary) ýetişdirilip 3-den 5 gram agramlaryna ýetende ýatlanan köpeldiliş merkezinden deňziň balyk baýlygyny ýitirmezsizlik üçin deňze göýberilýär. 34 ...

*****

Eýran-Türkmen gatnaşyklaryny senagat boýunça ýokary depginde alynyp barylýar. Esasanam nebit-gaz pudaklarynda eýranlylar has işeňňir gatnaşýarlar.
Eýranyň Milli Nebit-injenering Gurluşyk Kompaniýasynyň bölümleri türkmen ýangyjyny Eýranyň demirgazyk welaýatlaryna berýän Körpeje-Gurtguýy (Kürtkuý) gaz geçirijisine täze uzelini birleşdirmek işlerine başladylar. Bu kompaniýa gaz geçirijisiniň gurluşygy başlanan wagtynda 1996-njy ýyldan bäri onuň baş potratçysydyr. Mälim bolşy ýaly, Türkmen-Eýran gaz geçirijisi 1997-nji ýylyň dekabrynda dabaraly açylyşy bolup geçdi. Bu gaz geçirijisi şol wagtdan bäri “Türkmen Nebit-Gaz” döwlet koorporaciýasynyň hem-de Eýranyň Nebit Ministrliginiň Milli Gaz Kompaniýasynyň arasyndaky ylalaşyga laýyklykda, wagtlaýyn ulanmak düzgüninde işleýýär. Gurluşyk hakyndaky şertnama boýunça eýranly potrotça serhetdäki ölçeýji uzeli hem-de Körpeje ýatagyndaky gazy toplumlaýyn taýýarlaýjy desgany tabşyrmaklyk galdy. Şu iki desganyň bahasy bolsa, şertnamanyň umumy bahasyna girýär. Ol bolsa, ABŞ-nyň 195 million dollaryna barabardyr.
Işe girizilen pursatyndan bäri gazy ibermäge taýýarlamak işlerini türkmen gurluşykçylarynyň Körpeje ýatagynda gurlan pes temperaturaly gaz paýlaýjy enjam üpjün edýär. Şunuň netijesinde hem ol wagtlaýyn işläp başlady. Emma bu enjam diňe gazyň ýylda 5 milliard kub metrine golaýyny üpjün edip bilýär. Gaz geçirijisiniň taslamada bellenilen kuwwatlylygy bolsa, 8 milliard kub metre barabardyr. Körpeje ýatagynda gazy toplumlaýyn taýýarlaýan desganyň gurluşygy häzir ahyrky tapgyryna gadam basdy. /1999-njy ýyl/ ... Gurluşyk- montajlaýyş işleriniň 80 göterime golaýy ýerine ýetirildi. Eýranly hünärmenleriň ynandyryşlary ýaly gurluşyk şertnamasy şu ýylyň ahyrynda doly tamamlanar. 35
Söwda we senagat gatnaşyklarynda düpli alnyp barylan hyzmatdaşlyklaryň uly göwrümüniň biri “Körpeje-Gurtguýy ( Kürtkuý)”* gurluşygydyr.
“Körpeje-Gurtguýy” Türkmen-Eýran Gaz Geçirijiniň ulanylmaga berlen wagtyndan bäri geçen sekiz aýda ( 1998 ý.) Türkmenistandan, Eýrana ilkinji milliard kub metr gazyny akdyryldy. Prezidentler Saparmyrat Niýazow we Seýt Muhammat Hatemi bu gaz geçirijiniň işe girizilmegini iki döwletiň hýzmatdaşlygy hökmünde hem, sebitiň ýangyjyny dünýä bazaryna eksport etmegiň taslamasynyň durmuşa geçirilmegi höküminde hem bellidir .
Häzir Türkmenistan üçin 200 kilometirlik gaz geçiriji (taslamasy işlenilip taýarlanylýan 1400 kilometirlik Türkmen-Eýran Türk gaz geçiriji bilen deňeşdireniňde örän kiçi ) geljegi uly eksport önümleriniň hakyky hereket edýän eke-täk ýoldur.
Körpeje gaz geçirijisinden her gün 4 million kub metr gaz akdyrylýar. Bu möçber gyş aýlarynda Eýranda gazy köp ulanylmagy sebäpli 12-14 million kub metre çenli artar. Gaz akdyrýan gurallaryň toplumý gurulandan soň, gaz geçirijiden gije-gündizde 25 million kub metr gaz göýberiler. Onuň gurluşygyny Eyranyň Milli Nebit Injinering Gurluşyk Kompanýasy alyp barýar . Bu gurluşygyň bahasy 190 million amerikan dollary bolup, ony gaz geçiriji boýunça berilýän gazyň hasbyna töleniler. Gaz satyn almak-satmak baradaky şertnama laýyklykda Körpeje gaz ýatagynda bir müň kub metr gazyň bahasy 40 dollardyr. Gazdan alynýan 40 million amerikan dollarynyň ( 1 milliýard kub metr gazyň bahasy) 14 milliony, ýagny 35 göterimi Eýranyň Milli Nebit Gurluşyk Kompaniýasynyň ygtyýarynda galýar.
Belenilen görkezijilere görä, 1999-njy we 2000-nji ýyllarda 5 milliýard kub metr gaz berler. 36
“Türkmen” gazyetiniň 2002-nji ýylyň 11-nji fewralynda çykan sanynda; Eyranyň häzirki ösüşi, Eýran Yslam Respublikasynyň Türkmenistandaky adatdan daşary we doly ygtyýarly ilçisi jenap Seýid Ibrahym Derazgisu şeýle gürrüň beryär:
“Häzirki zaman Eýran jemgyýeti ýurduň gülläp ösmegine gönükdirilen gumanitar özgerişleri geçirmek babatynda berk durup hereket edýär. Eýranyň nebit eksporty geçen ýylda 9,1 göterim ösdi, onuň senagatynyň jemi içki önümdäki paýy 17,6 göterim boldy. Şonda senagat önümleriniň içine 450 müň awtomobil, 22,08 million tonna siment, 14 million tonna nebit himiýasynyň önümleri, 7 million tonna polat we 125 müň tonna mis hem girýär. Geçen ýylda bolan gurakçylyga garanyňdan 8,673 million tonna bugdaý. 2,348 million tonna şaly ösümleri. Sarp edijiler 5,5 million tonna süýt we 1,890 million tonna et aldylar.”.
Şeyle hem ol öz güriňiniň dowamynda Eýranyň giň çäginde suw bentleriniň gurulandygy we gurluşykda duranlar hakda hem-de olardan ýurda gerekli bolan elektrik energiýasynyň alynyş möçberi we şol senagat ösdürişe degişli enjamlara göýberilýän maýa goýumlaryň mukdary hakda jikme-jik gürrüň geçýär.
Şu ýerde bir zady aýratyn bellemek gerek. Häzir biziň ýurdumyzda taryhy ýaşap geçýän türkmenleriň medeniýetiniň ösmegine uly üns berilýär. Bu Magtymgulynyň we beýleki meşhur türkmen danalaryň döredijiligi barada-da şeýledir. Eýranda türkmen-pars dilerinde gazýetdir žurnallar çykarylýar. Döwürleýin neşirleriň ençemesinde Türkmenistanyň jemgyýetçilik we medeni durmuşyna dahylly mowzuglar mydama hereket edýär.
Eýranda Türkmenistana we onuň medenietine sarpa bildirilýändigini tassyklaýan ýene bir zat, ol hem bolsa, Magtymgulynyň jaýlanan ýeri bolan Aktokaýda pähimdara gurlan ajaýyp mowzoleýdir.
Türkmenistanyň Prezidenti öž çykyşlarynda türkmenleriň we eýranlaryň taryhy we medeni geçmeşiniň umumylygynyň häzirem biziň ýurtlarymyz bu däbe öwrülen gatnaşyklary dikeltmek üçin köp işleri edýändigini ençeme gezek aýtdy. [37] ” -Diýip Eýran Yslam Respublikasynyň doly ygtyýarly ilçisi gürrüň berdi.
Nebit-gaz pudagy Eýran-Türkmen gatnaşyklary boýunça esasy üns bilen alynyp barylýan meseleleriň birine öwrüldi. 1998-nji ýylyň noýabr aýynda Türkmenistanyň delegatsiýasy Tähranda geçen ikinji halkara Nebit-Gaz Konfrentşiýasynyň işine gatnaşdy. Onuň barşynda Hazar deňzi sebitiniň energiýa serişdelerini dünýä bazarlaryna çykarmak boýunça taslamalaryň durmuşa geçirilmegi bilen baglanşykly tehniki meselelere garaldy.
Türkmenistanyň Nebit-Gaz senagaty we mineral serişdeleri Ministri Rejepbaý Arazow öz çykyşlarynda ýurdyň nebit-gaz pudagynyň ösüşine umumy analiz berdi, şeýle hem türkmen nebitini hem-de gazyny Eýranyň üsti bilen Ýewropa çykarmak, babatda taslamalaryň esasy häsiýetnamalary bilen tanyşdylar. Türkmenistan eksport üçin mümkinçilikleri açýan islendik nusga bilen deň derejede gyzyklanýar we ilkinji amala aşyryljak taslamalary ileri tutular.- diýip bellenilip geçildi. 38
Söwda we ykdysadyýet gatnaşyklary diňe bir Türkmen-Eýran däl-de, kähalatlarda üç taraplaýyn iş alyp barmaga hem şert döreýändigini aýtmak gerek.
Türkmen energiýa serişdeleriniň geljekgi turba geçirijileriniň ýollarynyň köp dürlüligi hakynda, Saparmyrat Niýazowyň pikirine görä, Türkmenistanyň Prezidentiniň ýanyndaky uglewodorod serişdelerinden peýdalanmak baradaky Ygtyýarly organ Türkmen hem-de Gazak nebitini Eýranyň bazarlaryna çykarmak bilen gyzyklanýan daşary ýurt kompaniýalary bilen ylalaşyklaryň ikisini baglaşdylar. Mysal üçin, Gazagystan – Türkmenistan – Eýran nebit geçirijisiniň türkmen böleginiň tehniki – ykdysady esaslandyrmasyny taýýarlamakda hyzmat etmek babatda bir wagt ýaňlanan teklibi oktýabyryň başynda Fransiýanyň “Tomal” Kompaniýasy berkitdi.
Bu taslama Tengiz we Täze Üňüz sebitlerinden çig Gazak nebitini iberilmegini göz öňünde tutýar. Oňa ýurdyň günbatar sebitleriniň Türkmen nebitiniň akymy hem goşulmaly.
Türkmenistanyň günbatarysynda nebitiň gorlaryna garaşsyz halkara eksportlary 960 million tonna möçberinde çaklaýar. Hazar deňziniň ýalpaklygynyň territoriýalaryny nazarda tutsak, onda çaklaýyş gorlary 1,5 milliard tonna çenli artýar. Türkmenistan eýýäm 200-nji ýylyň ahyryna çenli daşary ýurtlary hyzmatdaşlary bilen bilelikde nebitiň çykarylyşyny 8-9 million tonna çenli ýetiriljekdigini göz öňünde tutulypdy. Nebiti Eýranyň gaýtadan işleýän zawodlaryna iberilmegi bolsa, “SWOP” operasiýasynyň esaslarynda guralar. Onuň ekwiwalent mukdary Pars aýlagyndaky iberijilere beriler. 39
Ykdysadyýet ugurlarynda ýerasty baýlyklary peýdalanmakda alnyp barylan netijeli işleriň dowamynda garaşsyzlygymyzyň 8-nji ýyly ýagny 1999-njy ýylyň birinji çärýeginde we ondan öňki ýylyň görkezijileri boýunça deňeşdireniňde Türkmenistanyň nebit gurby 113 göterime ýetip, gazyň çykarylyşy bolsa, 217 göterimden gowurak bolupdyr. Türkmenistanyň Nebit-gaz senagaty we mineral serişdeler ministrliginde habar berişleri ýaly, Türkmenistanyň tebigaty gazynyň Ukraina we Eýrana tarap eksport akymy 6,4 milliard kub metre ýetipdir. Olardan şol ýylyň birinji aprel aýyna çenli “Orta Aziýa-Merkez” gaz geçirijisi boýunça gazyň 5,89 milliard kub metri, “Körpeje-Kürtkuý” Türkmen – Eýran gaz geçirijisi boýunça bolsa, 589 million kub metri akdyrylypdyr.
Eýran Yslam Respublikasynyň Aşgabatda 2002-njy ýylyň maý aýynyň 22-den 29-na çenli Eýranyň halkara firma – kompaniýalarynyň senagat önümlerini Şäheriň Hemişelik Sergi Merkezi /WDNHA/ jaýynda sergä göýberildi.
Bu sergi hakda Gülüstan welaýatynyň “Halkara Sergi” firmasynyň ýerine ýetiriji müdiri jenap Hasami öz gepleşiklerinde şeýle diýýär: “Bu halkara sergä Eýranyň önüm dolanşyklarynda duran firma-kompaniýalarynyň 40 sanysy 70 dürli tehniki we injenerlik önümleri bilen çykyş etdiler”.
***
Eýran bilen Türkmenistanyň serhedi açylandan beýläk Eýranly täjirleriň köpüsi Orta Aziýadaky ýurtlar bilen söwda gatnaşyklarynda zyýan çekenleri üçin, beýle söwda gatnaşyklara täzeçe seredilip başlandy. Garaşsyz Türkmenistan bilen Eýtranly täjirleriň söwda gatnaşyklaryny usully hem aktiw garmoniýada alynyp barylnagy üçin Türkmensähranyň Gülüstan welaýatyndaky Bendertürkmen port şäheri bilen Aşgabat şäherinde uly söwda merkeziniň açylmagyny teklip etdi. Bu uly firma Aşgabatda Eýranly maýadarlaryň işlerini usully ýöretmek üçin 100 müň kwadrat metr meýdany bilen 7 müň kwadrat metr fundamenti hem 54 powelion otakçalary we beýleki mümkinçilikleri ýagny restoran, ýatakhana, saglyk we arassaçylyk serwisleri, harytlaryň gümrük we rastomožnyýe işleri bölümi, uly gapan (baskul), koselýariýa we edara hyzmat işleri, transport ofisleri, harytlary saklaýyş çäreleri (sklad) ýaly ... enjamlar bilen salynar.” [40] 74-75
Bu firma “Gülüstan” adyndaky Gülüstan welaülistan welaatyndan daşary sermaýa dolanşyklaryny giňeldiriş firmasy, esasanda işlär. Onuň baş müdiri Baýrammämet Wekili şeýle diýýär: “Bu firma Eýranly täjir maýadarlaryň serhetden daşary göýberýän sermaýa dolanşyklaryny usully garmoniýada alynyp barylmagyň merkezi hökmünde işlär, Bu firmanyň merkezi Bendertürkmen port şäherinde ýerleşýär.” [41] - 46
Şu ugurda türkmen täjirleriň gatnaşyklary has aktiwleşip barýar. Gülüstan welaýatyndaky täjirler şeýlemümkinçilikleriň döredilmegi hakda hem eksport-import işlerinde ýeňillik boljakdygyny belleýärler. Şolaryň arasynda Bendertürkmen şäherinden türkmen täjiri Abdylrahym Borna şeýle belleýär: “Şeýle gümrükhananyň ähmiýeti göýberilýän harytlaryň hiliniň oňatlaşmagyna tamamlanyp dünýä standartlaryna gabat gelýän önümleri öndürilmäge sebäp bolar”.[42] -47
Eýranyň Aragatnaşyk Ministrliginiň bürençegindäki “Telman” firmasynyň wekili jenap Musa Jürjäniniň beren maglumatyna görä, “bu sergä Eýranyň Gülüstan, Horasan, Mazenderan, Tähran, Esfehan we beýleki welaýartlardan öz dürli gurluşyk, senagat, zawoda we beýleki ugurlardaky önümleri bilen goşulyp her önümiň nusgalarydyr maketalaryna sergä goýdular.”. Ol bu gepleşigiň dowamynda şeýle diýýär: “Bu sergide göýberilen önümleriň hili halkara dünýä standartlaryna gabatlaşdyrylan önümlerden ybarat bolýar. Bu serginiň açylmagyna sebäp bolan iki ýurduň mertebeli Prezidentleri jenap Hateminiň Garaşsyz Türkmenistanda Saparmyrat Türkmenbaşy bilen duşuşyklaryndan soň göýberildi. Bu waka iki ýurduň dostlukly gatnaşyklarynyň barha berkemegi we ykdysady ösüşlerinde yz galdyrar, diýip umyt edýäris.
Bu sergä goşulan tehniki we injenerlik firmalar halkara gatnaşyklarda abraý gazanan firmalardyr. Olar daşary ýurtlarda fundamental meýilnamalary alyp barýarlar. Mysal üçin telefon aragatnaşyk “Telman” firmasy häzir Afrikada Tunis hem-de Gyrgyzystanda Eýranyň öndürýän telefon aragatnaşyk tehnikalarynyň iň soňky modellerini ýöriteleşdirýärler.
Gepleşigiň dowamynda Musa Jürjäni iki ýurduň medeni gatnaşyklaryndaky alyp barýan işleri barada gürrüň berdi. Ol Eýranyň Gülüstan welaýatynyň medeni özgerişleri barada birnäçe gazýet-žurmnallaryň türkmen-pars dillerinde çykýandygyny nygtap, Eýranda diňe bir türkmen däl-de, eýsem beýleki halklar hem türkmen taryhy, edebiýaty we däp-dessurlary bilen gyzyklanýarlar. ... Dowamy ...

----------------> Çykgytlar we Edebýat:

I Bölüm: TÜRMENISTAN-EÝRAN YKDYSADY GATNAŞÝKLARY

2010-03-02T16:36:00.000-08:00

a). Mawy ýangyç, demir ýol we senagat gurluşyk meseleler.

Merkezi Aziýa ýurtlary üçin “Demir ýupek ýoly” söwda gatnaşyklarynyň has ösmegini we Eýranda transport dolanşyklarynyň göwrüminiň iki esse artmagy ýaly netijelere getirdi. Deňizden çet ýurtlarynyň ýkdysadyýetiniň ösmegi üçin gaz turba çekiliş proektleri hem ýol aragatnaşyklar ýaly ähmiýete ee bolup durýar.
1997-nji ýylyň 29-njy dekabrynda gaz turba marşrutlary çekildi. Nebit-gaz önümleri geçirmek üçin bu turbanyň çekilmegi bilen Türkmenistanyň Gündagaryndaky harytlary geçirmek ugry Maşat-Tejen ýaly şäherlerden geçip ol ýollar uly ähmiýete ee bolýarlar. »»»
Orta Aziýa ýurtlarynyň gazyny geçirmek üçin Eýran Yslam Respublikanyň prezidenti Seýit Muhammet Hatemi bilen onuň türkmen egindeşleri Türkmenistanyň prezidenti Saparmyrat Niýazow bilen Eýrana tarap ugrukdyrylan mawy ýangyç ýoluny açdylar. Onuň uzynlygy 200 kilometr bolup Türkmenistanyň Günbataryndaky Körpeje ýaly gaz ýataklaryndan Eýranyň Gülüstan welaýatyndaky “ Kürtkui ” gaz turbasyna baryp birigýär.
Ilki bilen Türkmenistan bir ýylda 3 milliard kubametr gaz Eýrana geçirýär, ýöne geljekde bu göwrüm 12 milliart kubametre barabar bolmaly – diýilýär.

Şol wagtyň özünde iki ýurduň energiýa ministrleri / Eýran-Türk / öz türk egindeşleri bilen 1500 kilometrlik Türkmenistanyň gazyny Ewropa geçirmek üçin turba marşrutyny Eýran we Türkiýäniň üsti bilen geçirmek proektiniň protokolyna / bu işi 9 aýyň içinde “ Şel ” kompaniýasy tarapyndan gol çekildi/.
Şeýlelik bilen bu 1,6 milliard dollar çykdaýjyny göterýän gaz turbanyň üsti bilen günde 900 000, kubametr gaz eksport etmäge mümkünçilik döredýär.
Näçe wagt mundan öň Türkiýäniň premýer ministri Masud Ýylmaz Türkmenistan bilen Türkiýäniň arasynda iki taraplaýyn bir ylalaşyk şertnama gol çekişdiler. Bu şertnama esasynda Türkiýe 2000-nji ýyldan beýläk ýylda 15 milliard kubametr gazy Türkmenistandan alýar diýip umyt edildi. Emma halkara syýahatyň netijesinde bu şertnama hem doldyryldy. Bu gaz Hazar deňziniň üsti bilen çekiljek turba marşruty arkaly iberiljekdir. Emma Türkiýe Eýranyň üsti bilen geçirilýän turbalara iberiljek gaz bilen ylalaşar. Sebäbi Türkiýe üçin bir milliard dollar sarpaly bolup durar.Şeýle hem 1991-nji ýylyň 22 sentýabry S.A Niýazow Türkmenistan we Eýranyň Bajgiran diýen döwlet serhetinde sadalaşdyrylan geçelge açylmaga bagyşlanan dabara gatnaşdy. Ol Eýran Yslam Respublikasynyň Horasan welaýatynyň wekillerini regulýar gepleşikleriň ýola goýuljakdygyna ynandyrdy. Iki ýurduň arasynda ykdysady, medeni we beýleki gatnaşyklaryň gowy başlangyjy başllanandygyny tassyklady. Şondan bir ýyl soňy hem Türkmenistan Eýran serhetinde “ Güdirolum ” / pasgah-e pol / awtoulaglar ýolunyň açylmagy hem gatnaşyklara ýola goýulmaga hem uly täsir galdyrdy.
Umuman döwrüň talabyna görä, iki döwletiň arasyndaky bu gatnayklar netijeli häsiýetlere eýe bolup gaýdýar. Türkmenistanyň öz ygtyýarly döwlet hökmünde günortadaky goňşusy bilen işeňňir köp taraplaýyn hyzmatdaşlyga gyzyklanýandygy, Türkmen halkynyň onuň bilen taryhy kökleri arkaly baglanşyklydygyny, olary milli we ruhy umumylygynyň birleşdirýändigi mälim boldy. Şol sanda 1991 ýylyň 1-nji dekabrynda Eýranyň Aşgabatda ilçihanasy açmagy we Türkmenistanda Eýran Yslam Respublikasynyň “ Sadrat bankynyň ” bölüminiň açylmagy, Aşgabat-Tähran-Maşat Howa ýoluna ýola goýmak, telegraf, telefon gatnaşyklary döretmek we medeni gatnaşyklary giňeltmegiň meseleleri alynyp baryldy.
Türkmenistanyň Garaşsyzlygyna eýe bolan mahaly Beýik Saparmyrat Türkmenbaşyny A.A.Rafsanjany Eýrana gelip görmäge resmi çakylyk gowşurdy. Bu sapary Eýran tarapyň öz ygtyýarly döwleti kabul etmegiň doly protokoly boýunça guramaçydygy munuňam sebäbiniň diňe bir 21-nji dekabrda Eýranyň Türkmenistanyň garaşsyzlygyny resmi taýdan ykrar edenligi bilen däl de, Eýsem täze şertlerde hoşniýetli goňşyçylykda ösdürmek hyjywynyň hem bardygy bilen düşündirilýär.
Nebit gaz ýataklarynyň durkuny täzelendirmek, nebit önümleriniň täzeden işleýiş enjamlarynyň durkuny dünýä ülňülerine ylaýyk gabatlaşdyrmak ýaly işler Eýran bilen bilelikde alnyp barylýar.
Türkmenbaşy şäheriniň nebti gaýtadan işleýiş hem arassalaýyş kärhana zawodyny täzeden üýtgedip gurmak işleriň alnyp barylyş depgininiň dowamynda Eýran Yslam Respublikasy bilen Garaşsyz Türkmenistan Respublikasynyň arasynda geçirilen şertnama esasynda Eýranyň injenerleri benzin ýangyjynyň önüm kärhanasy gurulşygyny 1999-nji ýylyň maý aýynda işläp başladylar.
Bu gurluşygyň baş injeneri Seýitmahmut Ymatzada “ Jemhury Islami ” habar beriş serişdesiniň habarçysyna beren gepleşiginde bu şertnama boýunça proýektin umumy bahasy 50 million Amerikan dollary we 27 aýyň dowamyndaky möhletde iş gutarnykly erine etirilmedi.
Bu blogyň licenziýasyny iňlis firmasynyň birinden satyn alyndy. Onuň proýektini doly çyzyp erine etiriş hyzmat işleri Eýranyň nebit gurluşyk hem “ Milli injenerlik firmasy ” hem içeri maslahatçysy injeneriň kärdeşligi bilen alnyp barylýar.
Şu wagta çenli türkmen jogapkär işgärler proýektiň hem işiň erine etirilip alnyp barylyşy we Eýranly işgärler hem firmasynyň iş alyp gidişi hakda, göwnejaý diýip nygtaýarlar.” 1
Şeýle hem Eýran Yslam Respublikasy tarapyndan ýollaryň durkuny täzeleşdirmek we täze magistral ýollary çekmek, tehniki injenerlik kärdeşlikleri we söwda gatnaşyklary, transport we awtoulaglar hyzmatdaşlyklary barada esli işler amala aşyrylýar.
Garaşsyz Türkmenistanyň uly magistral ýollaryny täzeden çekmek Eýranyň “ Dobral ” firmasynyň erkinde şertnama esasynda goýuldy. Bu firma işiň durkuny has gurply görnüşde alyp barýarlar. Ol dünýäniň halkara ylaýykda gara ýollaryna gabatlaşdyrylyp ýokary hilde işlenip tabşyrylyp dur.
Eýranyň metbugatlarynyň habar bermegine görä, “ Häzirki zaman Eýran nebit-gaz, ýol, transport, telefon, oba hojalyk, suw – tok energiýasy we senagat ugrunda has oňat kärdeşlikleri alyp barýarlar.”. 2
“ 1998-nji ýylyň ýanwar aýynyň başlarynda 1,6 milliard dollarlyk gaz geçiriji proýekte Orsýet hem goşulyşýar ” – diýip Türkmenistanyň prezidenti Niýazow yglan etdi: “ Eýranyň üsti bilen Türkmenistandan Türkiýe geçirilýän gaz turba Orsýet hem goşuljakdyr. Bu iş gaty bir kyn iş däl ,... Sebäbi dünýä bazary Türkmenistanyň hem-de Orsýediň-de gazyny almaga alyjylyk gurby bar ”.
Bu wakadan bir az öň 1997-nji ýylyň 28-nji dekabrynda Eýran bilen Türkmenistanyň prezidentleri 7,5 kilometrlik kabel simynyň çekiliş proýektiniň dabarasyny açdylar. Bu marşrut hem Şanhaý şäheri Germaniýadaky Frankfort şäheri bilen birleşdirýän Ewroaziýanyň / Ewropa-Aziýa / umumy 17 müň kilometrlik “ arka Seti ” maksatnamasyna degişlidir. Şeýlelik bilen Türkmenistan-Eýran proýekti Ewraziýany hem esasy baglanyşdyryş Setine öwrülýär. Üç ýurda- da iň möhüm fundamental energiýanyň kämilleýiş gurluşygy hökmünde gaz satyn almak hakda 1996-nji ýylyň awgust aýynda Eýranyň degişli ýolbaşçylary bilen Türkiýäniň baş weziri Ärbakan dagylaryň aralarynda şertnama baglanyşyldy. Iki ýurt gol çekilen 20 milliard dollarlyk çykdajyny ylalaşyk esasynda Türkiýe 23 ýyl Eýrandan gaz satyn almaga şert edinýär. / Ilki başda ýylda 10 milliard kubametr / Bu ylalaşykda Türkmenistanyň gazyny Eýranyň üsti bilen Türkiýä geçirmek proýekti göz öňüne tutulýar. Şeýle hem iki döwlet kontra banda we terrorçylygyň hem garşysyna göreşmegi hakda bir pikire uýdular.
Şol duşuşyk wagtynda Eýran bilen Türkiýe,Töwriz bilen Wan kölüniň arasyna demirýöl marşrutyny çekmek hakda hem ylalaşyga gelip ýokary güýçli akymda göýberilýän elektrik toguny el eterlik edip goýmaga hem pikir alyşdylar. Bu proýekt esasynda Eýrana elektrik toguny Türkiýä eksport etmäge mümkinçilik döredýär. Ikinji bir tarapdan Türkmenistan hem Eýranyň demirgazyk welaýatlaryna artyk toguny eksport etmäge şert ýüze çykýar.
Şeýle gatnaşyklar we arkalaşyklar esasynda Türkiýe Merkezi Aziýanyň bazarlaryna we erasty goýumlaryna / baýlyklaryna / , Eýran hem Gara deňiz we Orta deňziniň port şäherlerine we Türkmenistan-da ýurdy ösüşe tarap gönükdirmek hem maliýe serişdelerini üpjün etmek üçin gazyny dünýä bazarlaryna çykarmak uly mümkinçiliklere eýe bolýar.
Ýatlanan üç taraplaýyn ylalaşyk Eýranyň daşary ykdysadyýet syýasatlarynyň biri diýip hasaplanylýar. Ol Orta Aziýadaky garaşsyz ýurtlar üçin ähmiýetli orna eýe bolýar. Bu ýurtlardaky erasty baýlyklary ýagny nebit we gazdan başgada altyn,kümüş, platyn we beýleki gymmatly magdanlar syýasy garaşsyzlykdan öň Sowet Soýuzynyň eksport ýollaryna bagly bolup geografiki ykdysadyet taýdan 1991-nji ýyldaky garaşsyzlygyna garamazdan entek ýöreýärdi. Şonuň üçin bu harytlary dünýä bazaryna çykarmak üçin täze ýollary döretmekde Eýranyň üstünden has amatly şertler döredýärdi. Elbetde Eýran şol mesele taraplaýyn gadym taryhda hem strategiki orunda durup “ Dünýäniň Derwezesi ” diýlen ada meşhurdyr. 3
Sowet Soýuzynyň synmagy bilen söwda we önümçiligiň tappa durmagy hem-de soňky ykdysady dagynyklar sebäp bolup Türkmenistan öz garaşsyzlygyna eýe bolanynda-da gazyny satyn alan Ukrain,Gruziýa,Orsýet we beýleki birnäçe ýurtlar onuň tölegini tölemäge gurby çatmaýardy.Şonuň üçin Garaşsyz Türkmenistanyň Merhemetli Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy 1997-nji ýylyň mart aýynda bu ýurtlara gaz bermegi Resmi taýdan kesdi. Umuman aýdylanda gazyň kesilen mahaly 2 milliard Amerikan dollaryndan agdyk pul Garaşsyz Türkmenistana bergidar bolup galdylar. Bu berginiň ýarysy Orsýede degişli bolup durýardy.Şonuň üçin 1991-nji ýyldan beýläk Türkmenistanyň gaz önümi 84,3 milliard kub metrden 35,2 milliard kubametre pese düşürildi. 1996-nji ýyldan 1997-nji ýylyň başlaryna çenli bu göwrüm diňe 13,9 milliard kubametre pese düşüp ýagny 48,6 göterim öňki ýyllara garanyňda peselip gaýdýar.
Şeýlelik bilen “ Bu turba marşruty ýurdumyzyň ýaşaýaş meselesine öwrül-di ”. 4

Muňa garamazdan Türkmenistan 12-13 milliard kubametr gaz baýlygy bilen bütin dünýä möçberinde gazyň uly öndürijisi hökmünde dördünji orny eyeleýär. Emma bu turba geçirilmedik ýagdaýynda gaz önümleri dünýä bazaryna çykarmak aňsat eýgartmeýär. Türkmenistanda bolup geçen ylmy derňewler esasynda täze gaz geçiriji turbanyň çekilmegi bilen önümiň göwrümini köpeldip ýylda 100 milliard kubametr gaz eksport etmäge gurby çatýar. Ýagny bütin eksport girdejileri üç esse ýokarlanýar.
Bu üç taraplaýyn ylalaşyk hakdaky ýüze çykan indiki mesele proýektiň maliýe serişdesiniň çeşmesini üpjün etmek bolup durýardy. Sebäbi halkara pul banky halkara maliýe şertlerine görä proýekti maliýe taýdan üpjün etmäge erligi ýok. Şonuň üçin Eýran Yslam Respublikasy Garaşsyz Türkmenistanyň gaz geçiriji turbasynyň gurulmagynyň başlanmagyny maliýe taýdan üpjün etmeginiň 80 procentini ýagny 195 million dollar maliýeleşdirmegi, birinji üç ýylygynyň gaz eksporty bilen tölemek şertinde öz üstüne alýar. Bu puluň 70 million dollaryny Türkmenistanda gazy gaýtadan işleýiş bloklaryny gurmaga göz öňunde tutuldy. Emma Eýran-Türkiýe gaz geçiriji turbany gurnamak üçin iki ýurt hem öz başyna aýratyn maliýeleşdirmegiň çäresini görýärler. Ýagny her ýurt öz içeri gaz turbasyny özleri gurnamagy boýun alýarlar.
Türkmenistanyň gaz geçiriji turba marşrutyny ýola goýmakda Eýranyň roly Merkezi Aziýadaky ýurtlarda has görnükli täsir galdyrdy. Eýranyň öňki Daşary işler ministri 1996-nji ýyldaky Şweýcariýada geçirilen “ Krans Montana ” atly ýygnanşygynda / Konferenciýa bolmaly / Eýranyň öňe gidişlikleri hakda çykyş edende şeýle belleýär:... “ Eýranyň üsti bilen Türkmenistanyň gazyny Ewropa geçirmek we ene-de Türkmenistanyň gazyny Eýranyň Demirgazyk welaýatlarynda ulanmak, mysal üçin, “ Nikä elektrpstanciýada peýdalanmak, Aha Renitz “ Aha Renitz ” atly Azerbaýjandaky nebit koorporaciýasyna Eýranyň goşulyşmagy, Eyranyň gazyny Nahaçyw, Ermenistan hem-de Gürjüstan we Ukraina geçirmek hem Gazagystanynyň nebti bilen söwda alyş-çalyş ýaly maksatnamalary ýatlasa bolar. Umuman Eýran Aziýa bileleşigindäki kärdeşlikler boýunça ikinji sütünde durýandygyny faktlaýyn beýan edilýär.
Praktikada Eýran söwda alyş-çalyşyň bir göwrüminde Orta Aziýa Respublikalary bilen dünýä bazarynyň aralygynda “ arabaglaýjy ” rolunda durýar. Şeýle halatda Türkmenistan ýa-da Gazagystan öz nebit önümlerini Eýranyň Demirgazygyna göýbermek bilen Eýran hem şol möçberdäki nebit önümleri eksport edip satýar. Eýran bilen Gazagystanyň aralaryndaky 1996-nji ýylynyň gol çekilen ylalaşygy esasynda ilki Eýran Hazar deňzinden çykarylýan bir ýyllyk önümi ýagny 2 million tonna çig nebtini alyp, Fars / pars / aýlagyndaky eksport tamojnysyndan / gümrukhanasyndan / şol möçberdäki alynan çig nebtini Gazagystandaky portnýorlaryna / müşderilerine / geçirýär. Elbetde söwda alyş-çalyşlaryň beýle görnüşi wagtlaýynça bolup ol turba marşruty kämilleşýänçä peýdaly bolup durar. Elbetde bu uzak mütdetli syýasatyň maksady bütin region boýunça turba marşrutyny kämillige tarap alyp barjakdyr. Häzirki görünip duran ýagdaýda Gazagystan hem Türkmenistan we Eýran turba marşrutynyň gurluşygyna goşulmagy hem mümkindir.
Düýpli ösüşiň fundamentleri hökmünde demir ýol we turba marşruty görnüşdäki aragatnaşygy Merkezi Aziýanyň geljek özgerişlikleriniň ösdürilmegi üçin ykbal çözüji ähmiýete eýe bolup durýar. Ýagny regional gatnaşyklarynda demir ýol 100 kilometrlik töweregindäki territoriýany öz / uzaklygynda / içine alýar. Demirçine alýar. Demiryoluň öz içine alýan bu territoriýany halkara ykdysady aragatnaşyk kärşynaslary oňy “ ösüş dalany ” – diýip at beripdirler.
Şeýle hem demirýoluň parallelliginde elektrik tok geçiriji, aragatnaşyk serisdeleri, nebit-gaz geçiriji turba marşruty, suw üpjünçilik öüjükleri...ýaly çäreleri ýola ugrukdyrylýar.
Bu özgerişleri esasynda döredilen täze şäher merkezlerinde senagat üçin erasty magdanlary çykarmak,hojalyk we öý-içeri enjamlary üçin atom stanciýalar arkaly energiýa beriler.
Düýpli ösüşiň fundamentleri hökmünde şeýle ösüş dalanlary gurnamak pikirleri esasan Türkiýe bilen Türkmenistanyň arasyndaky ylalaşyklarda göze ilýär. Bu aladalaryň maksady esasan ösüşe tarap ymtylmakdan gözbaş alýar. 5
Umuman aýdylanda Garaşsyz Türkmenistan dünýä ösüşleri bilen bir hatarda dünýä döwletleriniň arasyndaky geçýän ähli taraplaýyn aragatnaşyklara pugtalaýyn gatnaşýar. Şol aralykda näçe taraplaýyn aragatnaşyklary hem öz içine alýar. Mysal üçin Ermenistan- Türkmenistan, Türkmenistan – Ukrain, Hind-türkmenistan, Päkistan-Türkmenistan we Ýunan / Grek / - Ermenistan... ýaly kärdeşlikleri agzasy bolar.

Demir yol duralgalar

Eýran – türkmen hemme taraplaýyn aragatnaşyklarynyň bir uly göwrümini injenerlik we tehnika kärdeşlikleri öz içine alýar.Şol ugurda gara ýol gurmak we galla ambarlaryň gurulmagy we beýleki tehniki hünärleri ýatlasa bolýar.
Geçirilen ylalaşyklar we şertnamalar esasynda Eýran Yslam Respublika Garaşsyz Türkmenistanyň ýyl saýyn ösüp barýan galla önümlerini köp wagtlap saklap ulanmak üçin gurluşykenjamlaryny tabşyrmagy öz üstüne aldylar. Şol ugurda Eýran hem öz içindäki käbir bank we maýa goýum etmezçilikleri we şol ugurdaky bökdençlere garamazdan Türkmenistanda işöwür çärelerini alyp bardylar.
Eýranyň maýadar kompaniýasynyň pul serişdesiniň pesligi we onuň banklara baglylygy hakda ýüze çykýan käbir bökdençleri ýatlap geçeli. Mysal üçin: “ Galla ammarlary ösdüriş Jahad ” / Jahad-e touseýe-ýe Silu / firmasynyň administraciýa direkciýasynyň agzasy injiner Bagaýi ýatlanan meseleler boýunça şeýle diýýär: “...Şu mesele barada esasy ähmiýetli göz öňüne tutmaly zat, Banklar firmasynyň pul gerekli ätiýaçlarynyň kredit nyrhyny 18-den 20 procente çenli üpjün edýärler. Emma daşary ýurtlardaky firmalaryň kredit puluň gaýtargysynyň halkara nyrhy 6 göterim hasaplanýar. Ýagny Eýran firmasy Eýran bankyndan işi ýöretmek üçin alýan kredit maýasyny öz wagtynda töläninde 18-20 göterim üstüne gaýtarmak işöwür firmalar üçin aňsat däl. Bu iki nyrhyň aratapawudy has köp bolup gaýtaryp tölemek işöwür firmanyň girdeji gurbundan ýokary bolýar. Injiner Bagaýiniň aýtmagyna görä , göz öňüne tutulan proyektleri alyp barmak üçin berilýän kreditleriň göterim nyrhy ýokary bolsa,Eýran firmalary beýleki daşary ýurt firmalary bilen bäsleşik alyp baryp bilmez.” 6
Eýran üçin injinerlik we tehnika hyzmatdaşlyklaryny daşary ýurtlara eksport etmäge, öňki Sowet Soýuzyndan öz garaşsyzlygyna eýe bolan Orta Aziýadaky ýurtlaryň has ähmiýetli şert döredýändigine olaryň eksport- söwda we ykdysady kärşynaslary yglan edýärler.Olar esasanam Eýranyň Demirgazykdaky goňşy ýurdy Garaşsyz Türkmenistan bilen şol ugurda iki taraplaýyn aragatnaşyklary ýola goýmaga has gyzyklanýarlar. Olaryň aýtmagyna görä,Eýranyň bu ýurtlaryň her haýsysy bilen ekeran hojalygy,senagat,söwda gatnaşyklary,ykdysady we tehniki hyzmatdaşlygy ýola goýmagy belli derejede ýokary ähmiýete eýe bolýar. Elbetde geçen senelerde Eýran dürli sebäpler boýunça öz injiner-tehniki hyzmatdaşlyklaryny giňeldip alyp barmakda onçakly mäkäm ädimleri bu ýurtlarda alypbaryp bilmedi. Şonuň üçin bu ýurtlaryň bazarlary Türkiýe ýaly beýleki ýurtlaryň erkine geçdi. Orta Aziýadaky ýatlanan ýurtlaryň arasynda Garaşsyz Türkmenistanyň aýratyn geografiki şertleri hem Eýran bilen serhetdeşlik taýdan has uly ähmiýete eýe bolup durýar.
Eýranda çykýan gazýet-jurnallarda maglumatlardan görkezilişi ýaly Garaşsyz Türkmenistan 488 müň 100 kwadrat kilometr giňligi taýdan öňki Sowet Soýuz Respublikalarynyň arasynda Orsýet, Gazagystan we Ukrain ýaly ýurtlardan soň dördünji orunda durýar. Ýöne bu ýurduň 80 göterim meýdanyny 350 müň kilometrlik “ Garagum ” çöllügi ýurduň demirgazyk we merkezi göwrümini öz içine alýar.
Eýran metbugatlary Garaşsyz Türkmenistanyň ilatynyň sany taýdan häsiýetnama berenlerinde, Türkmenistanyň 5 million ilatyndan 73,300 göterimi türkmen, esasy ýurt eýesi hökmünde görkezilip, olardan soň ruslar 9,8göterim, özbekler 8,9 göterim, gazaklar 2 göterim we tatarlar, Azyrbaýjanlar,ermeniler we Ukrainliler bolsa 1 göterim we beýleki ilatlar bu ýurtda ýaşaýarlar.
Şeýle hem bu ýurduň iň möhüm önümleri gaz bilen pagta bolup 1991-nji ýylyň garaşsyzlygyndan soň ýurduň ykdysadyýetiniň esasy pudagy we daýanjy hasaplanýar.

Geografiki şerti boýunça bu ýurduň üstünden uzak gündogar Aziýany Ewropa ýurtlaryna baglanyşdyrýan ýüpek ýolunyň geçmegi hem-de Hazar deňziniň gyrasynda erleşip Garadeňze çenli deňiz ýolunyň gatnaşyklary we pars aýlagy hem Amman deňziniň yssy suwlaryna Eýranyň üsti bilen ýol açylmagy sebäp bolup Türkmenistan ýurdunda, regionda bir uly merkezleşen tranzit nokada öwrülmäge gerekli yerlikler döräp dur.

Şeýle şertler we ýerlikleri göz öňüne tutulyp bu ýurduň döwlet ýolbaşçylary uly proýektleri ýurt maksatnamalaryna girizdiler.

Şeýle proýektleri alyp barmagyň ugrunda daşary ýurt firmalary öz aralarynda bäsleşikler alyp barýarlar. Şeýle maksatnamalary ýerine ýetirilmegiň ugrunda häzir Franciýa, Germaniýa, Ýaponiýa, Türkiýe we... ýurtlardan dürli firma-kompaniýalar öz proýektleri bilen girişýärler. Mysal üçin: aýroportyň / howa ýollarynyň / gurluşygyny, Türkmenbaşy deňiz port ýollarynyň täzeden gurmak we giňeldiş gurulşygy, uly-kiçi hoteller we myhmansaraýlar, garaýol we demir ýollaryň durkuny täzelemek we giňeldiş çäreleri gurulyp ýerine ýetirilip dur.
Şeýle hem Eýranyň metbugatynda şeýle sözlemlere hem gabat gelýäris:
“Ýatlanan özgerişleriň näderejede ähmiýetli alynyp barylýandygyny göz öňüne getirmek üçin Türkmenistanyň paýtagty Aşgabat şäherindäki geçip duran gurulşyklary göreniňde, ýurdy täzeden bina etmegiň we ykdysadyýetini ösdürmegiň ugrunda ýurt ýolbaşçysynyň ýurdy ösüşe tarap alyp barmakda we özgerişleri barha ýokarlandyrmakda çynlakaý eradasynyň bardygyny mälim edýär.”
Bu ýarym million ilatly şäheriň çet gyralaryna seredip görseň, gyrasynda suw çüwdirim hem şaglap inýän şarlawuklar bilen bezelip salynan täze-täze binalardyr ymaratlar her bir täze geleniň ünsüni özüne çekip abadan geljeklerinden buşluk berýär. Bu alynyp barylýan üýtgedip gurmagyň garmoniýasynyň şeýle bir tizligi hakda aýdylanda welin,Aşgabat şäheriniň şu günki keşbi dört ýyl mundan owalky bolşy bilen deňeşdirer ýaly däldir.
Şu ýerde bir zady bellemek gerek. Ol hem ýüzlerçe kilometr deňiz hem toprakly ýer serhetdeşligi we dini, medeni hem taryhy ortak miraslary sebäpli Eýran bilen Türkmenistanyň arasyndaky aragatnaşyklary, garaşsyzlygyň ilkinji pursatlaryndan ýokary derejede başlanyp, bu dostluk we doganlyk galtaşmalary günsaýyn ösüp hemme taraplaýyn giňeldilip gaýdyldy.
Şeýle etaplaryň dowamynda häzir Eýran, Türkmenistan bilen nebit, gaz, ýol transport, telefon aragatnaşyklary, oba hojalygy, tok-elektrik, suw we senagatyň dürli görnüşlerinde kärdeşlik we hyzmatdaşlyk edip gelýär. Şulara garamazdan käbir işöwürlerimiziň aýtmagyna görä,entäk bu ýurduň bazar ykdysadyýetide we iş meýdanlarynda gerekli we islendik orna eýe bolup bilmän barýarys.
Şu mesele hakda EýranYslam Respublikasynyň Garaşsyz Türkmenistandaky doly ygtyýarly ilçisi şeýle ynam bilen gürrüň berýär:
“ Iki ýurtda ýola goýlan şeýle gatnaşyklaryň derejelerinde Türkmenistanyň ykdysadyýet özgertmelerine goşant goämak we Eýranyň paýyna düşýän iş dolandyryş meýdanlarynda özüňi görkezmeli.”
Türkmenistan öz garaşsyzlygyna eýe bolandan soň eýranlylar ilkinji bolup bu ýurduň bazarlarynda esasy rol alyp bardylar. Emma olar söwdanyň halkara kada-kanunlaryna näbelet bolandyklary sebäpli kem-kemden bazar meýdanlaryny beýlekiler eýelediler.
Bu meselelere garamazdan bir zady ýatlap geçeli: Eýran firmalary berilen plan-proýektleri erine etirmekde Türkmenistanyň ägirt bazar ykdysadyýetinde aýgytly ädimleri ädip görnükli üstünlikleri gazandylar. Şolaryň arasynda “ Jahad sazändägi ” firmasynyň 6 sany uly göwrümdäki galla ammary / silu / gurluşygyny ýatlasa bolar.
Türkmenistany geçen ýyllarda diňe bir pagta önüminiň hatarynda däl-de, kem-kemden dürlileşdirilen hojalyk önümlere gönükdirildi. Şunlukda häzir bu ýurt 1,5 million tonna bugdaý önümi bilen bu önüm boýunça üpjünligiň hetdine etdi.
Iş meýdanyndakylaryň aýtmagyna görä, şeýle ýörelgäniň ugur almagy bilen basym geljekde galla ammar gurluşygy Türkmenistan döwletiniň öň maksatnamalaryna öwrüljekdigi ikiuçsyz görünýär. Şu ugurda Eýran galla ammar gurluşygynyň tehnologiýasyny gurujy ýurt hökmünde şeýle proýektleri alyp barmagy öz üstüne alyp bilýär.
Häzirki zamanda 180 tonnalyk göwrümdäki 6 sany demir gaply galla ammary Eýranyň “ Jahad –e touseýe ” firmasynyň specialistleri tarapyndan Garaşsyz Türkmenistanda gurluşykda alynyp barylýar.
Bu galla ammarlarynyň gurluşyk obýektiniň proýektlerini Eýranyň şol bir wagtdaky prezidenti Haşemi Rafsanjany, öz Türkmenistana eden saparlarynda bu ýurduň Prezidenti jenap Agaýe Niýazow bilen geçiren gepleşikleriniň esasynda hödürledi. Şeýle hem bu ýurduň ýokary derejeli ýolbaşçylary şu ugurda Eýranly firmalar bilen hyzmatdaşlyk etmäge gyzyklanmalar duýdurdylar. Şeýle ýörelgeleriň yzysüre ýola goýulan söwda palatalary boýunça 16 ýurt ýagny Amerika,Germaniýa we Türkiýe ýaly ýurtlaryň arasynda utyjy bolup saýlandy.
Öňde belläp geçişimiz ýaly “ Eýran-Türkmen ” hemme taraplaýyn aragatnaşyklarynda ençeme gezek geçirilen belli-belli wagtlarda şeýle döwletli gepleşikler ýola goýuldy.
Türkmenistanyň galla ammar gurluşyk proýektleri mündiri mähendes Täwäkkoli şeýle diýýär: 1374-nji h.ş. ýyldaky iki ýurduň aralarynda ylalaşyknama gol çekilenden soň ýagny iki taraplaýyn şertnamanyň 15 procenti öňitöleg hökmünde eýranly galla ammar gurluşygyna tölenmegi ylalaşylandan soň bu iki taraplaýyn / Eýran-Türkmenistan / şertnamasy birnäçe mütdetden soň 3 taraplaýyn şertnama / Eýran-Türkmenistan we Ukrain / öwrüldi. Şunlukda proýektriň dürli etaplarynyň ýerine ýetirilmegini tassyklanandan soň Türkmenistan Ukrainanyň üsti bilen tölenmegi ýerine ýetirildi.
Ol gürrüňini şeýle dowam edýär; Emma işi yzygiderli alyp barmaklaryň dowamynda bu ugurdaky şertnama täzeden iki taraplaýyn bolup durdy. Elbetde bu meseleler5 öz wagtynda çözgüdini tapynça galla ammaryň gurluşygynyň ýerine ýetiriliş işlerinde 3 ýyllyk bökdenç döretdi. Şunlukda 1377-nji / 1999-m.ý. / ýylda akradetiw / LS / görnüşdäki bank arkaly pul dolanşygyny ýola goýuldy.
Şeýlelik bilen bu halkara standartlar bilen gabatlaşdyryly ýokary tehnologiýadan peýdalanylyp guruljak galla ammarlar “ Ýaşlyk ”, “ Gyzylarbat ” /Serdar/, “ Daşoguz ”, “ Baýramaly ”, “ Gulanly ” we “ Parahat ” ýaly ýerlerde 16,2 million amerikan dollarlyk bahasy bilen gurluşyk işlerine girişip başlandy.
Işöwürleriň aýtmagyna görä, galla ammarlaryň gurluşygynyň uly kynçylyklarynyň biri bu ýurduň topragyna esasan Mary welaýatynyň ýerine degişli suw howdanlaryň ýer ýüzüne has ýokary ýakyn bolany sebäpli ýeri çuňlaşdyrma mümkinçiligi bolmady. Şeýle hem “ Ýaşlyk ” ýaly ýerlerde ýagyş suwlary oturan wagtlarynda toprakda gerekli mäkämlik bolmadygy sebäpli dürli çäreler bilen ýeriň durkuny gowlaşdyrdylar.
Bu ugurda ýene bir zady belläp geçeliň. Galla ammarlaryň proýektleri, gurluşygy we onuň hem gerekli iş enjamlary eýranly işöwür hünärmentleri tarapyndan ýerine ýetirildi. Ýöne welin bu galla ammaryň demir sklediniň gurluşygy we onda ulanylýan gurluşyk materiallarynyň çylşyrymlylygy sebäpli halkara iş dolandyryş aragatnaşyklaryň üsti bilen Ispaniýaly bir firmanyň hütdesinde goýuldy.
Baýramaly we Parahat şäherleriniň galla ammarlar gurluşygynyň ýerine ýetiriji jogapkär işgäri Mähändes Ýusubalynyň aýtmagyna görä, “...Şeýle halatlarda Ispaniýaly hünärmentleri her bir sany galla ammaryň daşky demir keşbiniň guruluş möhletini 3 aý diýip yglan etdiler, emma bu işi eýranly hünärmentleri 45 günüň dowamynda işläp ýerine ýetirdiler.”
Ol sözüniň dowamynda şeýle diýýär: “ Eger gerekli enjamlar wagtly-wagtynda üpjün bolan suratda, dikeltmek işleri hatda ýatlanan möhletden hem az wagt alar ”.
Türkmenistanyň galla ammar gurluşygy proýektleriniň müdiri Mähändes Täwäkoly / Töwekguly / şeýle diýýär: Bu awtomat enjamlary bilen özleşdirilen we kompýuterler bilen kontrollyk edilýän galla ammarlary beýleki ýurtlaryň gurnaýan galla ammarlary bilen deňeşdireniňde ýokary hilli tehnikada orun tutýar.Onda bugdaýlar ammarlaryň arasynda iki ýana daşalanda owranýar. Hem-de her öýjükde gapgarylan bugdaýlaryň agramyny her bir şertde taýyn edip agramlap bolýar. Şol halatda öýjükler howa temperaturasyny ölçeýýän ulgamlar bilen enjamlaşdyrylandyr.....
Diňe bir Mary welaýatynda takmynan 430 mýň tonna bugdaý önüminiň / bütin jemi önümden ikiden bir bölegi / öndürilmegi hem onuň üstesine ýyl saýyn bu önümiň ýokarlanma procesi sebäpli Türkmenistan döwleti bugdaý goýumlary saklamak üçin uly göwrümdäki galla ammarlara aýratyn üns berýär.Şonuň üçin hem jemi 6 sany galla ammarlardan 3 sanysy Eýranyň “ Jahad –e sazändegi ” firmasynyň tarapyndan “ Baýramaly ”, “ Gulanly ” we “ Parahat ” ýaly ýerlerde salynypdyr.
Häzirki döwürde bu8 welaýatda galla ammarlaşdyrma göwrümi bir ýüz müň tonna bolup Eýran bilen Türkiýäniň tarapyndan işdäki gurluşykda gurlup duran galla ammarlary hasaba alanymyzda bu göwrüm 200 müň tonna barabar bolýar.
“ Baýramaly ”, “ Gulanly ” we “ Parahat ” ýaly ýerlerdäki gurulyp duran galla ammarlarynyň Türkmenistanly gözlegçisi Derýaguly Ýazyýewiň aýtmagyna görä, bu welaýatdaky bugdaý önüminiň ösüşini göz öňünde tutup göz öňüne getirseň bu önümiň mukdary 2010-njy ýyla çenli bir million tonna baryp ýeter. Şonuň üçin biz gallalaryň ammarlaşdyryş göwrümini artdyrmaga mejburdyrys. 10
Eýran bilen Türkmenistanyň arasynda Garaşsyzlygymyzyň ýalkymynyň ilkinji şöhleleri nur saçyp başlandan iki ýurduň arasynda ilkinji gatnaşyklar ýola goýulyp gaýdyldy. 1990-njy ýylyň 12-nji oktýabrynda S.A. Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň Mazenderan we Horasan welaýatlarynyň delegaciýalaryny ýagny Mazenderan welaýatlarynyň gubernatory Seýid Ysmaýyl Manewiniň baştutanlygynda işjeň toparlarynyň wekilleri, söwda we kooperatiw kärhanalaryň ýolbaşçylaryny kabul etdi. Myhmanlar Türkmen topragynda bolmakdan galan täsirleri barada gürrüň berdiler,aýtmaklaryna görä,olar dürli gepleşikleri ýola goýmak we ösdürmek üçin bu ýerde amatly ýagdaýa düşüpdirler. TSSR bilen Eýran Yslam Respublikasynyň iki welaýatynyň arasynda söwda-ykdysady,ylmy-hehniki we medeni hyzmatdaşlygy pugtalandyrmaga gönükdirilen protokola gol çekildi. 11
Saparmyrat Niýazowyň 1995-nji ýylyň 4-nji iýulynda Eýran Yslam Respublikasyna sapary wagtynda taraplar Körpeje-Gurtguýy / Kürtkui / turba geçirijisiniň taslamasyny taýarlamak we ony gurmak barada ylalaşyga geldiler. Türkmenistanyň dünýä bazaryna çykmagy üçin özboluşly derweze bolan Eýran bu energiýa ýolunyň taslamasyny işläp düzmegi we desgany ulanmaga taýarlamagy borç edindi. Gaz ýatagynyň gurluşygynyň we 140 kilometrlik turba geçirijisini çekmegiň 80 procentini maliýeleşdirmegi öz üstüne aldy.Türkmenistan 25 ýyllap Eýrana her ýylda 8 milliard kubametr gaz bermegi we Eýran gaz satyn alyp ugranyndan üç ýyl geçenden soň,onuň türkmen territoriýasynda gaz geçirijisiniň toslamasyny taýarlamak we gurmak üçin çykaran maliýe çykdajysyny tölemäge kepil geçirýär. 12
Şeýlelikde “ Türkmen –Eýran ” partnýorçylygy syýasy durnuklylyk fakturyna öwrülip,regionda döwletara gatnaşyklarynyň ösdürilmegine hyzmat edýär.
Türkmenistan tarapyndan gözegçilik edýän bu işgär,eýranlylaryň tarapyndan gurnalyp durlan galla ammarlaryň hil taýdan göwnejaýlygy hakda gürrüň berip şeýle diýýär: Eýranlylaryň gurnaýan galla ammarlarynyň bahasy mynasyp,gurlup tabşyrylma möhletiniň gysgadygy,dikeldiliş çäreleriniň mynasypdygy ýaly aýratynlyklary bar.
Şu ýerde bir zady ýatlamak gerek eýranlylaryň galla ammar gurlyşyk proýektleriniň ýerine ýetiriliş hakda,türkmen taraplarynyň ýokary derejede göwnejaý kanagatlanmalaryny gazananlygy üçin galla ammarçylyk gurluşygy ugrunda ýene-de birnäçe täze şertnama bu firmanyň öňünde goýuldy.Emma käbir görnüp duran bökdençler ýagny işgärleri çagyryş meselesi pul çykdajylaryny goýberiş kynçylygy, ýokary hilli gurluşyk materiallarynyň ýoklugy şeýle proýektleriň dowam etdiriş etabyna gereksiz täsirleri galdyrýar. Elbetde häzirki alnyp barylýan galla ammar gurluşyklary hakda hiç hili esasy kynçylyk ýüze çykmady.
Türkmenistanyň galla ammar gurluşyk proýektleriniň direktory şeýle diýýär: Aşgabat şäheriniň 50 kilometr ýakyndaky “Ýaşlyk” galla ammary 91 procent ösüş bilen ýakyn geljekde şeýle hem Baýramaly 94 procent,Gulanly 91 procent,Parahat 97 procent,Gyzylarbat 90 procent we Daşoguz 60 procent fiziki ösüşi bilen üstümizdäki ýylyň aýaklaryna çenli tamamlanyp tabşyrylar.
Türkmenistan özüniň daşary syýasatynda Eýran Yslam Respublikasy bilen birek-birege doly düşünişmek we ynanyşmak esasynda ýola goýlan hemme taraplaýyn gatnaşyklary ösdürmäge aýratyn üns berýär.Medeniýet,däp-dessur bu iki halky diýseň ysnyşdyrýar. Bu bolsa ykdysady integraciýany mundan beýläk-de ilerletmek üçin gowy esasdyr.Olaryň arasyndaky gatnaşyk konstruktiw söwda we tehniki hyzmatdaşlygyň senagat we oba hojalygy babatda, nebit,gaz pudagyny,bank işlerini we transport kommunikaciýalaryny ösdürmek,turba geçirijileriňi gurmak,gumanitar meseleleri ylalaşykly çözmek babatda birek-birege işjeň goldaw bermegiň ajaýyp nusgasy bolup biler. “Eýran diňe bir hoşniýetli goňşymyz bolman,eýsem ol ägirt potencialy we infrastrukturasy bolan beýik döwletdir hem,bu bolsa bizde uly gyzyklanmadöredýär” 13 –diýip,Saparmyrat Türkmenbaşy belleýär.
Eýran-türkmen hemme taraplaýyn gatnaşyklary ösdürmegiň ugrunda ilkinji gezek 1991-nji ýylyň 11-nji sentýabrynda S.A.Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň adatdan daşary we doly ygtyýarly ilçisi Nematulla Izadyny kabul etdi.Söhbetdeşlikde konsullyklaryň açylmagynyň, soňra goňşy ýurtlarda ilçihanalaryň açylmagynyň zerurlygy bellenildi. Ilçi: “-Eýranyň halky we ýolbaşçylygy TSSR-iň prezidentiniň baştutanlygynda türkmen delegaciýasynyň Resmi saparyna garaşýarlar!”-diýip aýtdy. Edil şol wagtlarda Saparmyrat Türkmenbaşy Eýran Yslam Respublikasynyň ýörite söwda sergisini açmak üçin Aşgabada gelen döwlet delegaciýasynyň bir toparyny kabul etdi. Delegaciýanyň wekilleri Eýran welaýatlary bilen TSSR-iň arasyndaky ykdysady hem söwda ylalaşyklarynyň esasan ýerine ýetirilýändigini bellediler. 14
1991-nji ýylyň 22-nji sentýabry S.A.Niýazow halkara Howdan geçelge nokadyna SSSR-iň döwlet serhedinde sadalaşdyrylan geçelge açylmagyna bagyşlanan dabara gatnaşdy. Ol Eýran Yslam Respublikasynyň Horasan welaýatynyň wekilleri regulýar gepleşikleriň ýola goýuljakdygyna ynandyrdy.Iki ýurduň arasynda ykdysady we beýleki gatnaşyklaryň gowy başlangyjynyň başlanandygyny tassyklady.TSSR-iň prezidenti we Horasan welaýatynyň baştutany Aly Jennetini bazaryň geljekki jaýynyň ilkinji kerpiçlerini goýdular.
Açyk ýoluň dostluk we agzybirlik ýoluna öwrüljekdigine biz ýnanýarys. “Biz halklarymyzyň arasyndaky hoşniýetli goňşuçylyk gatnaşyklarynyň gitdigiçe pugtalanmagy üçin jan ederis”-diýip S.A.Niýazow aýtdy. 15
1371-nji h.ş. ýylyň ýaz aýlarynda Aşgabatdaky geçirilen ýygnaklaryň yzysüre Hazar deňziniň gyrasyndaky ýurtlaryň hyzmatdaşlyk guramasynyň döredilmegine tamamlaşdy. 16 Şeýle hem 70-10-28 –nji h.ş. ýylda Azyrbaýjan,Türkmenistan, Özbegistan, Täjigistan we Gyrgyzystan ýaly ýurtlar “EKO” birleşigiň agzalygyna girdiler. 17
Milli garaşsyzlygymyzyň 10 ýyllyk toýunyň giň möçberli baýram edilen meselesi bolan üstümizdäki ýylda / 2001/ işe girizilen Kregingi /MSSC/ binasynyň bir özi ýokary hilli ýangyç önümleri bilen birlikde,her ýylda ýangyç gazynyň 60 müň tonnasyny, suwuklandyrylan gazyň 345 müň tonnasyny işläp çykarmaga ukyplydyr.Şonuň bilen birlikde nebtiň katalilik riformingi ( Sisiýar ) hem çig mal gaýtadan işlenende “ Mawy ýangyjyň ” ýer-eýeli möçberi bölünip çykýar.
Bu bolsa, maddy bähbit gazanmakda,nebit önümleri bilen birlikde “Mawy ýangyjyň ” orny, paýyny artdyrmaga-da giň mümkinçilik açýar.
Şu jähetden suwuklandyrylan gazy müşderilere ýetirmekde demir ýol ulgamynyň we nebit kärhanasynyň ysnyşykly işlemeklerini döwür talap edýär.
Bu wajyp önümçilik toplumyny goňşy Eýran döwletiniň “ Pars enerji ” firmasy paý gatnaşygynda amala aşyrdy. /türk/
Gaz terminallarynda polat ýoldaky ak çelekleriň birbada bir näçesine “mawy ýangyç” guýmaga mümkinçilik bar. Bu bolsa,türkmen gazyny içeri we daşary bazarlaryna ýetirmekde polat geçirijiler bilen birlikde ýene täze ugruň rowaç alandygynyň ynamdar kepilidir.
Ýeri gelende aýdylsa, demir ýol gaz terminaly “Pars enerji ” firmasy tarapyndan bu ýerde gurulan ikinji desgadyr. Şolaryň birinjisi awtogaplara “mawy ýangyç ” guýmaga niyetlenendir. Ýurt garaşsyzlygynyň öň ýanynda işe girizilen bu bähbitli desga häzir sazlaşykly işläp dur. 18
Şeýle hem “ Türkmenistan ” gazýetiniň 2001-nji ýylynyň 13-nji Noýabryndaky ikinji sahypada “Türkmen demir ýoly ” Altyn asyrda täze ýollar uzalýar” atly makalada türkmen demir ýol gurluşykçylaryň irginsiz işleýändikleri hakda we bu ýoluň ýokary ähmiýetiniň bardygy we abadan geljegi göz öňüne getirýändigi hakda giňden söhbet açylýar. 19
Ýatlanan makalada görkezilişi ýaly 10 ayyň dowamynda türkmen demir ýoly boýunça ýukleriň 9,4 million tonnasy daşaldy. Munuň özi geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende 20 göterim köpdür. Ýolagçylaryň 2,7 milliony gatnadylar. Bu bolsa,2000-nji ýylyň görkezijisinden 22 göterim artykder.
Türkmen demir ýolçylary halkara we sebitara hyzmatdaşlygyny ösdürmek bilen täze gatnaw ýollarynyň açylmagyna ýardam edýärler. YHG –nyň taslamasy boýunça indiki ylyň başynda Almata-Daşkent-Türkmenabat-Sarahs-Tähran ýoly boýunça ýolagçy otlynyň gatnawyny açmak göz öňünde tutulýar. Geljekde bu ýol Stambula çenli uzaldylar. Diňe Tährana çenli bu ýoluň uzynlygy 3,5 müň kilometrden geçer.Onuň 470 kilometri Türkmenistanyň çäginden geçer.
Şeýle hem “Türkmenistan” gazýetinde “Türkmen Döwlet Habarlar Gullugynyň söhbetdeşligi” gazýet bölüminde “ Türkmenistan hem Eýran ygtybarly hem-de deň hukukly hyzmatdaşlardyr ”–diýlen söhbetdeşlikde, Eýran Yslam Respublikasynyň Garaşsyz Türkmenistandaky adatdan daşary doly ygtyýarly ilçisi jenap agaýi Seýidibrahim Derazgisunyň söhbetdeşligi göýberilýär. Şonda dostlukly Eýran halky 11-nji fewralda özüniň uly milli baýramçylygyny belleýändigini nygtalyp söhbetdeşligiň dowamynda şeýle beýanlara gabat gelýäris:
“...Döwlet işlerine daşyndan gatyşylmagyny ret edýän garaşsyzlygyň pugtalandyrylmagy, sada adamlaryň öz ykbalyny özleriniň çözmegini kepillendirýän täze konstituciýasynyň berkarar edilmegi, elbetde, iň uly üstünlikdir. Yslamyň esasynda berkarar edilýän kanunlar bütin halkyň ses bermeginde dört ýyl möhlete saýlanylan “Yslam geňeşiniň Mejlisiniň” deputatlary tarapyndan düzülýär.
Ol sözüniň dowamynda şeýle diýýär: “...uly möçberli durmuş maksatnamalaryň amala aşyrylmagy, milli senagatyň, ylmyň, bilimiň,saglygy goraýşyň ösdürilmegi, häzirki zaman tehnologiýalarynyň özleşdirilmegi,ýokary hünärli hünärmenleriň taýýarlanylmagy,ýokary okuw jaýlarynyň we ylym merkezleriniň sanynyň artdyrylmagy örän gysga möhletlerde önümçiliginiň artdyrylmagyna hem-de halkyň maddy hal-ýagdaýynyň ýokarlandyrylmagyna mümkinçilik berdi.”
Şeýle hem taryhy we medeni geografiki hem dostlukly gatnaşyklar hakda jenap agaýi Derazgisu şeýle gürrüňler berýär....Umuman gadymy taryhy,medeni we geografik kökler,gürrüňsiz biziň halklarymyzy ýakynlaşdyrmagynyň esasyna öwrüldi.Taryhyň pajygaly wakalaryna garamazdan şu ençeme asyrlaryň dowamyndaky aragatnaşyklar ýitip gitmedi,olar täze şertlerde gaýtadan dikeldildi we hyzmatdaşlygy hemme taraplaýyn ösdürmäge kuwwatly itergi berdi.Biz iki taraplaýyn gatnaşyklary has-da güýçlendirmek üçin tagalla baryny edýän biziň ýolbaşçylarymyzyň zähmetiniň şaýadydyrys.
“...Söwda, ulag we nebit-gaz toplumy, awtomobil ýollarynyň hem-de agrosenagat desgalarynyň gurluşygy ýaly möhüm pudaklarda eýäm durmuşa geçirilen we täze bilelikdäki taslamalar döwletleriň ikisiniň hem özara ynanyşmak, birek-birege hormat goýmak we iki tarapa hem peýdalylyk ýörelgelerinde netijeli özara gatnaşyklary alyp barmaga meýil edýändiklerine şaýatlyk edýär. Hyzmatdaşlygy giňeltmekde Türkmenistanyň we Eýranyň ägirt uly mümkinçilikleri bar. Munuň özi bütin sebit üçin hoşniýetli doganlyk goňşyçylyk gatnaşyklarynyň mysalydyr.”
“...Eýran we Türkmenistan daşary syýasy pikirleriň hem-de ýörelgeleriň mazmuny boýunça umumy ýa-da biri-birine örän ýakyn ýörelgä eýerýärler. Döwletiň ikisi-de sebitde we dünýäde asudalygyň hem-de durnuklylygyň ýola goýulmagy ugrunda çykyş edýär”. Olar beýleki ýurtlaryň içerki işlerine gatyşmazlyk, halkara ylalaşyklarynyň berk ýerine ýetirilmegi, şeýle hem dünýä meseleleriniň umumy ylalaşyklylyk we birek-birege hormat goýmak şertlerinde çözülmegi babatyndaky ýörelgelere eýerýärler.
Biziň ýurtlarymyz häzir halkara guramalarynyň çäklerinde netijeli hyzmatdaşlyk edýär.Olaryň arasynda bolsa,BMG,EKO Yslam konferenciýasy guramasy /YKG/ we beýleki guramalar bardyr.Bizi sebitara ulag,energetiki desgalar taslamalary birleşdirýär.Biziň ýurtlarymyz ähli halklaryň arasynda aragatnaşyklary hemme taraplaýyn ösdürmegiň we çuňlaşdyrmagyň tarapdarydyr.
“...Her bir ýurduň baýlyklaryny iki topara bölmek bolar.Maddy we ruhy baýlyklara.Türkmen halkynyň hakykatdan hem örän uly maddy we ruhy mümkinçilikleri bar Türkmenistanyň Prezidentiniň üstünligi,durmuşa geçirýän örän möhüm döwlet maksatnamalaryny öz gözüm bilen görýärin.Şu maksatnamalar bolsa,türkmen döwletiniň dünýä bileleşiginiň öňündäki abraýyny ýyl saýyn artdyrýar.Gazyň,nebitiň we beýleki tebigy serişdeleriniň ägirt uly guramalaryny ýylsaýyn güýçlendirilýän oba hojalyk we senagat önümçiligi,esasy zat bolsa,biziň halkymyzyň zähmetsöýýerligi hem-de maksada okgunlylygy onuň geljeginiň rowaçlanmagyny üpjün eder diýip,men pikir edýärin...
Türkmenistan bilen goňşy we onuň bilen netijeli hyzmatdaşlyk edýän doganlyk ýurduň ilçisi bolmak bilen Türkmenistanyň Prezidenti Saparmyrat Türkmenbaşa we bütin türkmen halkyna özümiň iň gowy arzuwlarymy aýtmak isleýärin. 20

* Eýranda demirýol ulgamlaryn täzeleşdiriş tapgyrdan soňky kartasy

Türkmen-Eýran gatnaşyklarynda iki döwletiň ýurt ýolbaşçylary Türkmenistanyň garaşsyzlygynyň birinji etaplaryndan başlap dürli ýörelgelerde iş alyp barmagyň ýerligini taýyn etmek üçin yzygiderli gepleşikleri alyp bardylar.
1991-nji ýylyň I-nji bitarap aýynda S.A.Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň daşary işler ministri Aly Ekber Welaýaty bilen duşuşdy we oňa Türkmenistanda bolup geçen özgerişlikler barada gürrüň berdi, iki döwletiň arasynda döräp gelýän gatnaşyklaryň netijeli häsiýete eýe bolýandygyny belledi we olaryň mundan buýana-da üstünlikli dowam etdiriljekdigine ynam bildirdi.Türkmenistanyň öz ygtyýarly döwlet hökmünde günortadaky goňşysy bilen işeňňir we köp taraplaýyn hyzmatdaşlyga gyzyklanýandygyny, türkmen halkynyň onuň bilen taryhy kökleri arkaly baglanyşyklydygyny, olary milli we ruhy umumylygyň birleşdirýändigini belledi. A.A.Welaýaty iki ýurduň arasyndaky syýasy we ykdysady gatnaşyklary mundan buýanada ösdürmäge hyjuwlydygyny we Eýran Yslam Respublikasynyň milli bankynyň bölümini açmagy karar edendigini aýtdy. Gürrüňiň gidişinde Tejen-Sarahs-Maşat demir ýoluny gurmagyň, Aşgabat-Tähran howa ýoluny açmagynyň, telegraf-telefon gatnaşygyny döretmegiň,medeni gatnaşyklary giňeltmegiň meselelerine hem seredildi. 21
Ençeme asyrlap garaşsyz hukugyndan mahrum edilen türkmen halky öz garaşsyzlygyna eýe bolan günlerinden Eýran Yslam Respublikasy ilkinjiler hatarynda Türkmenistanyň garaşsyz hukugyny ykrar eden döwletleriniň biri bolup durýar. Şondan bäri Türkmen-Eýran gatnaşyklary barha ýygylaşyp başlandy. Şeýle gatnaşyklaryň dowamynda 1991-nji ýylyň 26-nji dekabrynda S.A.Niýazow Eýran Yslam Respublikasynyň Daşary işler ministriniň orunbasary Mahmut Wa’ezini kabul etdi. Myhman oňa döwlet baştutany Rafsanjanynyň Eýrana gelip görmäge iberen çakylygyny gowşurdy. Bu sapara Eýran tarapynyň öz ygtyýarly döwleti kabul etmegiň doly protokoly boýunça guramaçydygy munuňam sebäbiniň diňe bir 21-nji dekabrda Eýranyň Türkmenistanyň garaşsyzlygyny resmi taýdan ykrar edenligi bilen däl-de,eýsem täze şertlerde hoşniýetli goňşuçylygy ösdürmek hyjuwynyň hem bardygy bilen düşündirilýändigi mälim edildi.” 22
Gatnaşyklar öz real ýörelgesinde 1992-nji ýylyň 17-nji ýanwary S.A.Niýazow Eýran bilen Türkiýäniň guran “Gidrolum-Posgah-e pol” atly awtomobil ýolunyň açylyşyna gatnaşdy. 23
Eýranda GDA ýurtlary hakda “Keşwärhaýe mostägell-e moştäräk-elmonafe” atly 1995-nji ýylda neşir bolan kitapda Orta Aziýadaky ýurtlar hakda dürli maglumatlar berilýär.Şol ýurtlaryň arasynda Garaşsyz Türkmenistan hakda hem doly durlup geçilýär.
Şol eserde Türkmenistanyň geografiýasy, halky, syýasaty, ykdysadyýeti, transport aragatnaşyklary, okuw we saglyk saklaýyş, syýahatçylyk we medeniýet we taryhy hakda maglumatlar berilýär. Şol eserde Garaşsyz Türkmenistanyň dürli ykdysady hem gumanitar bileleşiklere we hyzmatdaşlyklara gatnaşýandygy hakda bellenilýär. Garaşsyz Türkmenistan 1991-nji ýylyň 21-nji dekabrynda Almaatadaky ýygnaşykda täze garaşsyz ýurtlaryň agzalygyna geçýär.1992-nji ýylda BMG-niň agzalygyna kabul edilýär,şeýle hem Ewropa howpsuzlyk hyzmatdaşlygy konferenciýasy,halkara pul fondy,BMG-niň söwda ösüş konferenciýasy,BMG-niň çagalar fondy / ÝUNISIF /, halkara poçta kärdeşligi, halkara saglyk saklaýyş guramasy, ykdysady hyzmatdaşlyk guramasy /EKO/, Demirgazyk atlantikiň hyzmatdaşlyk soweti, halkara üýtgedip we ösdüriş banky we GAT ýaly halkara guramalaryň agzalalygyna geçirilýär. 24
Türkmenistanda iň möhüm ýerasty magdan goýumlary bar. Şolardan kükürt, sulfat natriý we tebigy gaz.Ol kükürt goýumlary boýunça dünýäde üçünji orunda we tebigy gaz boýunçada dördünji orunda ýer tapýar. 25
“Türkmenistanyň demir ýol seti oňat sazlaşdyrylypdyr we bu ýurduň ähli möhüm şäherlerini öz bürençeginde goýar.Çärjew-Daşoguz demirýolunyň bir bölegi Özbegistanyň içinden geçýär.Häzirki zaman Türkmenistanyň demir ýoluny Maşat-Sarahs demir ýoluny biri-birine baglanyşdyrmak bilen bu ýurduň aragatnaşygyny Eýranyň üstünden Türkiýä we ýakyn günbatar Ewropa ýurtlaryna birleşdirmek üçin maksatnamalar işlenip dur.” 26
1990-njy ýylda Türkmenistanyň demir ýolunyň uzynlygy 2-120 kilometr bolup, şol ýatlanan ýylda 13,400 kilometr ýoldan 86 göterimi gara ýollardan ybaratdy. Şeýle hem Türkmenbaşy port şäheri Hazar deňziniň gündogar kenar ýakasynyň iň möhüm port şäheri diýlip hasaplanýar. Ondan Türkmenistanyň Ortaýer deňzi we Baltika deňizleri bilen gatnaşygy bolup durýar. 27

“ Garassyz döwletler ýurtlary” hakda Eýranda neşir edilen kitapda 1991-nji ýyldaky Türkmenistanyň iş önümi barada aşakdaky tablitsýada şeýle maglumatlar göýberilipdir:1990-1991-nji ýyllarda Eýran Yslam Respublikasynyň Orta Aziýa Garaşsyz döwletler ylaýtada Garaşsyz Türkmenistan bilen hemme taraplaýyn aragatnaşygy ýola goýmak üçin, ykdysady, söwda, medeni we beýleki ugurlarda gerekli dürli maglumatlar çöplenipdir.
Birinjiden zamananyň we döwrüň talabyna görä, ikinji bir tarapdan Eýran Yslam Respublikasy tarapyndan Orta Aziýadaky täze garaşsyz bolan ýurtlara esasanam öz has ýakyn serhetdeşi, geografiki meňzeşligi hem dini, taryhy we medeni taýdan ortaklaşy bolan Garaşsyz Türkmenistana doganlyk we dostluk gözi bilen seredildi. Şonuň üçin iki döwletiň syýasy ýolbaşçylary ýygy-ýygy gatnaşyklaryň esasynda dürli meýdanlarda iş alyp barmaga işeňňir meýdan açdylar.
Şeýle zerurlyklaryň talabyna görä, ilkinji gezek 1991-nji ýylyň 9-njy oktýabrynda Saparmyrat Niýazow Türkmenistan SSR-niň delegatsiýasynyň ýolbaşçysy bolup resmi sapar bilen Tährana bardy.Aeroportda ony Eýranyň daşary işler ministri Aly Akbar Welaýaty garşy aldy.Olar öz aralaryndaky gysgaça söhbetdeşlikden soň jurnalistleriň sowallaryna jogap berdiler.TSSR-iň Prezidenti iki ýurduň arasyndaky gatnaşyklaryň netijesi häsiýetdedigini belledi we olaryň mundan buýana-da rowaç aljakdygyna ynam bildirdi.Türkmenistan özygtyýarly erkin döwlet hökmünde öz günortadaky goňşusy bilen işeňňir hem-de köpdürli hyzmat etmäge gyzyklanýar.Geçmişde-de şu gün hem türkmen halky onuň bilen köp zat baglanyşdyrýar.A.A.Welaýaty S.A.Niýazow diýenlerinde goşuldy.
S.A.Niýazow Eýranyň Prezidenti Aly Akbar Haşemi Rafsanjany Eýran Yslam Respublikasynyň Konstituciýasynda yslam hem-de goňşy ýurtlar bilen gatnaşyklary ösdürmäge aýratyn orun berilýändigini Türkmenistanyň hem şol ýurtlaryň hataryna girýändigini nygtady.“Biz Türkmenistan bilen hemme taraplaýyn gatnaşyklary ösdürmäge döwtalapdyrys”-diýyip,Rafsanjany aýtdy... Şeýle hem Türkmenistanyň Prezidenti Eýran Yslam Respublikasynyň daşary işler ministri A.A.Welaýaty bilen gepleşik geçirdi. S.A.Niýazow Türkmenistanyň transport, serhetýaka söwdasy, we serhetdeş derýalarda bilelikde bent gurmak ýaly meselelerde Eýran bilen düýpli hyzmatdaşlyk etmek ugrunda çykyş edýär- diýip belledi. 28
Şeýlelik bilen Türkmenistan 1991-nji ýylyň 26-nji oktýabrynda öz garaşsyzlygyna halkyň 94,1 göteriminiň ses bermegi bilen eýe bolýar. Bu waka goňşy ýurtlara ylaýta-da Eýran Yslam Respublikasyna täsir galdyryp ondan bäri iki ýurduň hemme taraplaýyn gatnaşygy hakda has ykjam çemelişilýär.
Ýatlanan ägirt wakanyň yzy süre 1991-nji ýylyň 28-nji oktýabrynda S.A.Niýazow Eýranyň Horasan welaýatynyň gubernatory A.Jennetini kabul etdi.Olar iki taraplaýyn gatnaşyklaryň ýagdaýynda we perspektiwasyna uly baha berdiler we 1991-nji ýylyň 9-njy oktýabryndaky birek-birege düşünişmek we hyzmatdaşlyk etmek hakynda Tähranda baglanyşylan memorandumyň ähmiýetiniň möhümdigini nygtadylar. 29
Eýran-türkmen gatnaşyklarynyň bir göwrümini serhet gatnaşyklar we serhet boýundaky hojalyk mümkinçilikleri iki taraplaýyn bährelenligiň ugruň alynyp barylýan işleriň biri hem “Dostluk” bendi bolup durýar. Bu bent Türkmenistanyň we Eýranyň arasyndaky hoşniýetli goňşuçylyk gatnaşyklaryny pugtalandyrar, diýlip ynamly ädimler ädilýär.
Şeýle maksatlaryň ugrunda Türkmenistanyň Oba we Suw Hojalygy Ministrliginiň hem-de, Eýran Yslam Respublikasynyň Energetika Ministrliginiň wekillerinden ybarat bolan Türkmen-eýran komissiýasynyň agzalary 2-nji Sentýabrda Aşgabatda serhetýaka Tejen derýasyndaky “Dostluk” bendiniň gurluşygynyň taslamasynyň tehniki-ykdysady esaslandyrmasyny makulladylar. Gepleşigiň jemleri boýunça protokollaryň ikisine gol çekildi. Olar iş dokumentaciýalaryny taýýarlamagyň tapgyrlaryny, suwy paýlamak hem-de suw howdanynyň (bendiniň) gurluşygyny maliýeleşdirmek meselelerini, şu taslamany amala aşyrmaga goňşy döwletleriň potratçy guramalarynyň gatnaşmagy baradaky meseleleri belledi.
Bu mesele 1996-njy ýylyň maý aýynda ýagny bendiň düýbi tutulan mahalynda Türkmenistanyň we Eýranyň Prezidentleri dostlukly halklaryň şu taslama bilen örän gyzyklanýandyklaryny nygtapdyrlar. Ol suw howdanynyň gurulşygyna we onuň ulanylmagyna degişli ähli meseleler çözleginde, deňligiň bolmagyny göz öňünde tutýar. ... Dowamy ...
----------------> Çykgytlar we Edebýat:

* Dünýä boýunça ýüpek ýolynyň ugurlar* Türkmenistanda nebit-gaz gaýtadan işleýiş ulgamlary

III BAP: TÜRKMEN-EÝRAN KÖPTARAPLAÝYN GATNAŞYKLARYNYÑ BAŞLANMAGY WE ÖSDÜRILMEGI:

2010-02-06T21:25:00.000-08:00

=============================================
MAZMUN
=============================================
• MESELÄNIŇ GIRIŞ ÄHMIÝETI: ..................................................
III BAP : EÝRAN-TÜRKMEN KÖPTARAPLÝYN GATNAŞYKLARYNYŇ BAŞLANMAGY WE ÖSDÜRÜLMEGI:.................................................................................
I bölüm : “ Türkmenistan – Eýran ” yktysady gatnaşyklary .......
a). Mawy ýangyç, demir ýol we senagat gurulşyklary ...................
b). Hazarýaka meseleleri ....................................................................
II bölüm: Türkmenistan we Eýranyň arasyndaky medeni gatnaşyklar...
a). Iki taraplaýyn medeni ösüşleriň netijeleri ...................................
b). Eýranda türkmen medeniýetiniň ösüşleri ...................................
j). “Türkmenistan – Eýran ” wekilleriniň duşuşyklarynyň yzgiderli görkezmesi ..............................................................................................
III bölüm : “ Türkmenistan – Eýran ” döwletara gatnaşyklarynyň Türkmensähra ülkesine eden täsiri .......................................................................................................
H E T I J E : ...........................................................................................
Peýdalanylan çeşmeler we edebiýatlar : ............................................
==============================================

* MESELÄNIŇ GIRIŞ ÄHMIÝETI
* Garaşsyzlykdan bäri “Türkmen – Eýran” gatnaşyklary:

Garaşsyz döwletiň Altyn asyrynda ýurdy dünýä özgerişlikleriniň öňe gidiş tizliginiň garmoniýasy bilen bir hatarda alyp barmaga, ýurt, parasatly müdiriýetligi talap edýär. Ýurdy şeýle dolandyrmagyň maksatnamasynda ýerlikli prinsipleri gözöňüne tutulýar.

Öňki düzgün entäk doly synmazyndan öň, Saparmyrat Niýazowyň buýurugy boýunça 1985–1987–nji ýyllardan başlap Garaşsyzlygyň ilkinji halkara diplomatik gatnaşyklary hakynda 1990-njy ýylyň awgust aýynda “Jarnama” kabul edildi. Şondan soň dürli pudaklarda-da geljekki meseleler üçin Garaşsyzlygy ödejek esasnamalara täzeçe seredilip başlandy.
1991-nji ýylyň Maý aýynda “Dünýä Türkmenleriniň Gumanitar Birleşigini (Dünýä Türkmenleriniň Ynsanperwer Birleşigini)”1 gurmak we goňşy ýurtlar bilen dostlykly-doganlykly gatnaşyklaryň zerurlygy netijesinde erkin gatnaşyklaryň düýbi tutulýar. Şol sanda Eýran Yslam Respublykasy bilen hem Türkmenistanyň arasynda 1990-njy ýyllardan başlap ähli taraplaýyn aragatnaşyklary ýola goýmaklygyň prinsiplerini öwrenilip başlanýar. Saparmyrat Niýazowyň Eýran Yslam Respublykasyna resmi saparlary, iki ýurdyň bähbitli gatnaşyklaryny hasam pugtalandyrmagyna ýardam etdi.
Türkmenistan özüniň daşary syýasatynda Eýran Yslam Respubliksy bilen birek-birege diplomatik aragatnaşyklara doly düşünişmek we ynanmak esasynda ýola goýmaga, hemme taraplaýyn gatnaşyklary ösdürmäge üns berilýär. Medeniýet, däp-dessur, bu iki halky diýseň ysnyşdyrýar. Olaryň arasynda söwda we tehniki hyzmatdaşlygyň we oba hojalygy babatynda, nebit-gaz pudagyny, bank işlerini we ulag gatnaşyklary ösdürmek meseleleri ylalaşykly çözmek babatda birek-birege işjeň goldaw bermegiň ajaýyp nusgasy bolup biler." 2
Garaşsyz Türkmenistan geografiki taýdan Gündogar uzak Aziýany Ýewropa portlarynda birikdirmek üçin Ýüpek ýoluň içine girýär. Ikinji bir tarapdan Hazaryň gyrasy we deňiz port ýolunyň ony Garadeňize we açyk deňizlere baglanyşdyrmaga hem Eýranyň üstünden Pars aýlagyna çenli ýol açmagy Türkmenistanyň belli bir tranzit merkezine öwrülmegi üçin, mynasyp ýerliginiň bardygyny Eýran Ýslam Respublikasynyň ykdysady-syýasy işöwürleri nygtaýarlar." 3
Bu täze garaşsyz ýurtlaryň ýollaryny Eýranyň Günorta regionlaryna , ýagny Pars Aýlagy hem Amman deňizleriniň port şäherlerine ýetirmek we päkistan, Türkiýe we Azerbaýjan ýaly goňşy ýurtlaryna tarap ýolyň uzaklygyny ýakynlaşdyrmak üçin Eýran Yslam Respublikasy tarapyndan öz içeri şäherleriniň arasyndaky demir ýol ulgamlaryny çaltlyk bilen gurup, işe goýberilýär. Umuman aýdylanda berilen meýilnamalar boýunça Eýranyň ýurt boýunça demir ýolynyň uzynlygy 23 müň kilometre barabar bolup, ýagny 6700 kilometirden, azyndan 4 esse uzaljagyny bellediler." 4 Bu bolsa, Orta Aziýa we esasanam Garaşsyz Türkmenistan üçin amatly bir şert bolup durýar.
Saparmyrat Niyazowyň alyp barýan meýilnamalary netijesinde 1990-njy ýylyň 12-nji oktýabrynda, Eýran Yslam Respublikasynyň Mazenderan we Horasan welaýatlarynyň işöwür toparlaryny kabul etdi. Şonda Mazenderan welaýatynyň häkimi Seýid Ysmaýyl Manewiniň baştutanlygynda işjeň toparlaryň wekilleri söwda we kooperatiw kärhanalarynyň ýolbaşçysy bardy. Myhmanlar Türkmen topragynda bolmakdan galan täsirleri barada gürrüň berdiler. Aýtmaklaryna görä, olar dürli gepleşikleri ýola goýmak we ösdürmek üçin bu ýerde amatly şertleriň bardygyny düşünipdirler. Ilkinji gezek Türkmenistan bilen Eýran Yslam Respublika ýurtlarynyň iki goňşy parallel welaýatlarynyň aralarynda söwda-ykdysady, ylmy-tehniki we medeni hyzmatdaşlyklary pugtalandyrmaga gönükdirilen şertnamalara gol çekdiler." 5
Ýurdyň ykdysadyýetini ösdürmegiň ugrunda we dünýä swelizatsiýasynyň sahnasynda çykmak üçin uly ädimler ädildi. Şol ugurda nebit-gaz ulgamlaryny ýurduň bähbidine rejeli peýdalanmagy göz öňüne tutuldy.
Saparmyrat Niýazowyň 1995-nji ýylyň 4-nji Iýulynda Eýran Yslam Respublikasynda sapary wagtynda Körpeje-Gurtguý (Kürtkuý) tebigy gaz geçirijisiniň taslamasyny taýarlamak we ony gurmak barada ylalaşyga geldiler. Türkmenistan ýurdyny dünýä bazaryna çykarmak üçin özboluşly derweze bolan Eýran bu energiýa ýolunyň taslamasyny işläp düzmegi we desgany ulanmaga taýarlamagy borç edindi. Eýran döwleti gaz ýatagynyň gurluşygyny we 140 kilometrlik gaz turba geçirijisini çekmegiň 80 göterimini maliýeleşdirmegi öz üstüne aldy. Türkmenistan 25 ýyllap Eýrana her ýylda 8 milliard kub metr gaz bermegi we Eýran gaz satyn alyp ugrandan üç ýyl geçenden soň, onuň türkmen territoriýasynda gaz geçirijisiniň taslamasyny taýarlamak we gurmak üçin çykarylan malie çykdajysyny töletmäge kepil geçdiler.
Şeýlelikde Türkmen-Eýran partnýorçylygy syýasy durnuklylyk faktoryna öwrülip, regoýonda döwlet aragatnaşyklarynyň ösdürilmegine hyzmat edýär.
Garaşsyz Türkmenistanda işleýän Eýran kärhanalary bu gaz geçiriji maksatnamasynyň işleýşi barada şeýle diýýärler: “Bu gaz turba marşrutynyň häzirki wagtda günde 10 million kub metr gaz geçiriji gurby (güýji) bolar. Ýöne bu möçber turbany käbir berkitme enjamlaryny ýerine ýetirilenden soň 26 million kub metre barabar bolup, turba marşrutynyň ýokary gaz geçiriji kuwwatlylygyny artdyrar”. 6
1992-nji ýylyň Dekabyr aýynda S. A. Niýazow Eýranyň prezidenti A. Haşemi.Rafsanjani bilen duşuşdy. Eýranyň üstünden Türkiýe we Ýewropa ýurtlaryna tarap gaz geçiriji turba çekmegi we Maşat, Sarahs we Tejen demir ýolunyň gurluşygy hem-de serhet geçelgelerini halkara geçelgelerine öwürmek hakdaky gepleşikler geçirildi.
SSSR synandan soň Eýranyň ýolabaşäçylarynyň öňündäki goýulan möhüm wezipeleriň biri demir ýol ulgamy boýunça merkezleşen aragatnaşyk ýoluny gurmak bolupdy. Bu ýol Merkezi Aziýa ýollaryny Eýranyň demir ýol ulgamyna birleşdirmelidi. Bu wezipäni 1996-nji ýylyň Maý aýy “Maşat-Sarahs-Tejen-” demir ýolunyň açylmagy bilen ýerine ýetirildi. Şol açylyş dabarasyna dürli ýurtlaryň 80 sany ýokary syýasy ýolbaşçylary hem-de olaryň prezidentleri gatnaşypdy. Bu geçelgäniň açylmagy bilen Merkezi Aziýa, Orsýet we Hytaý bilen söwda göwrümini ýokarlandyrma şerti taýýarlanyldy.
1996-njy ýylyň Maý aýyndaky “pol-e käşwäri” ýagny “ýurt köprüsi” atly Hytaýyň paýtagty Pekinde geçirilen gurultaýda Eýranyň Daşary Işler Ministrliginiň wekiliniň aýtmagyna görä; “ Bu demir ýolyň gurylmagy bilen Hytaýyň gündogaryndaky Lianyungang portyna soňra Urumçi, Alma-ata, Taşkent, Sarahs, Maşat we Tähran şäherlerinden geçip Pars aýlagyndaky Bender Apbas port şäherleri baglanyşdyrýar. Şeýlelik bilen Merkezi Aziýadan pars aýlagyna, ondan hem Dünýä deňiz suwlaryna çykmagy şeýle hem Tähran-Istambul şäherleriniň üsti bilen bütin Ewropa we Roterdam şäherine çenli gatnaşygyň döremegi guwandyryjy maglumatbolup durýar. Netijede 300 kilometrlik aragatnaşyk Tejen-Saragt-Maşat demir ýoly guwanç bilen: “Demirden ýasalan ýüpek ýoly” ýagny “Ýüpek demir ýoly” – diýip nygtady.” 7
Dünýä ýurtlarynyň esasan hem goňşy ýurtlarynyň parahatçylykda näderejede biri-birine bagly bolup, olaryň arkalaşygynda dürli ösüşlere ýetiljekdigi, şu alnyp barylýan maksatnamalar mälim edýär. ...Dowamy ...

----------------> Çykgytlar we Edebýat:

h). Etrek-Gürgen türkmenlerinin araçäginde ýüze çykan meseleler.

2010-02-04T09:58:00.001-08:00

Her halkyň taryhynda beýik dowürleri hem bar, ezilen döwürleri-de bolýar. Taryhda şeýle hadysany kabul etsek, onda türkmenleriň taryhynda-da XVIII asyryň II-nji ýarymyndan soň beýleki döwletler tarapyndan basybalyjylykly hem ýurt tozdyryjy taryhy tragediýalara duş gelinýäris. Türkmen halkynyň medeniýetiniň baý bazasy üç döwletiň täsir sfērasyna öwrülip Ruslar, Iňlisler we Eýran döwletleriniň arasynda üleşige düşýär. Halk oňa bir bada boýün egmeýär. Oňa gaýtawul bermek üçin özbaşdaklygyny goramagyň ugrunda dürli syýasy we harby hereketlere baş goşupdyrlar. »»

Orta Aziýada, Ýewropanyň ekspluatatsion konkurentsiýa prossesini geçiren döwründe XVIII asyryň soňlary we XIX asyryň 60-njy ýyllaryna gabat gelýär. Bu region Rusiýa döwletiniň syýasy täsir sferasynyň astynda tabyn hanlyklara öwrülýär. Bolşewizm rewolýutsiýasyndan soň hem Moskowanyň syýasy gurbynyň doly baknalygynda galýar.
Şeýle taryhy hadysalaryň topalaňly turan tüweleýine garamazdan nesilme-nesil saklanyp galan türkmen medeniýeti öz asyllylygyny ýitirmedi. Şonuň üçin aýdyň taryh, medeniýet we din hem diliň birligi bu dürli taýpa-tireli kowmyň arasynda milli däp-dessurlary ösdürmäge jaýdar ýerliginiň bardygyny ynam bilen aýdasyň gelýär. Umuman Orta Aziýadaky deň ykbally ýurtlar, uzak baknalyk bir döwürden soň olaryň taryhy we medeni miraslaryna laýyklykda garaşsyzlyk döwri başlanyp ösüş tapgyryna aýak basdylar.
Biz şu öňümizdäki duran işimizde arhiw çeşmelerden peýdalanyp hem dürli alymlaryň şu ugurdaky işlerine esaslanyp Etrek-Gürgen araçäkleriniň çekiliş tapgyryny gysgaça gözden geçireliň.
XIX asyryň 2-nji ýarymynda Orsýet patyşasynyň Orta Aziýadaky harby ekspansiýasy güýçlenip, goşunlar iki tarapdan ýagny gündogardan we günbatardan hereket edýärdi. “Rus-Eýran araçäginiň geçmeli ýeri Rusiýa tarapyndan Türkmenistani eýelenmezinden öň, ýagny tesarizmiň Kaspy deňziniň gündogar kenarlaryndaky harby ekspansiýanyň başlanmazyndan 30-35 ýyl öň kesgitlenipdir. Araçägiň özi bolsa, 1837-nji ýyldan 45-50 ýyl geçenden soň, ýagny 1882-1885-nji ýyllarda iki ýurdyň (Rusiýanyň we Eýranyň) döwlet serhedine öwrülýär.”[ ] 118

• Aşyrada Aýdagy häzirki eýýäm

Piýotr I Hindistana baryp ýetmäge ömri çatmady. Ol özünden soňky rus patyşalaryna goýup giden wesiýetnamasy boýunça ýurt açyşlyklaryny başladylar. 1837-nji ýylda rus goşuny birinji gezek Hazar deňziniň günorta- gündogar çüňkündäki Aşyrada ýarymadasyna girdiler. Türkmenistanyň Ylymlar Akademiýasynyň akademigi M. Annanepesow bu barada doly maglumat berýär. Ruslar 1839-njy ýylda Hywanyň günortasyna öňe süýşüp başlaýarlar. Dr. M. Aýdogdyewyň berýän maglumatyna görä, 1864-1865-nji ýyllarda Semireçýäni ,Çimkendi, Daşkendi, Syrderýa boýuny; 1868-nji ýyla çenli Samarkandy, Buharany; 1873-nji ýylda bolsa, Hywany basyp aldylar. Bu hereketleriň sebäbi bolsa, Owganystan Iňlisleriň golastyna geçeni üçin ýüze çykypdy.
Eýranda käbir taryhçylar türkmenleri şerçi ýa-da alamançy ýaly sypatlar bilen ýatlapdyrlar: “-Türkmenleriň Horasanyň, Astrabadyň ýoluny kesmek we şäherlere çozmagy kär edinipdirler!” -diýilýän hereketlerini ýöne ýerine däldigini aýtmakdan boýun gaçyryp, öz milletçilikçi pikirlerini öňe sürýärler. Şol türkmenleriň ol döwürde şu hereketlere baş goşan bolsalar, onuň esasy sebäpleri bar; Gajarlaryň Etrekde, Gürgende parahat ýaşap oturan türkmenleriň üstüne çozuşlary, Nasretdin şa günbatar türkmenleriň ilatyny hem özüne elgarama etmek üçin 1858-nji ýylda Japarguly hany agyr goşun bilen Garrygala ýollaýar. Olar Garrygalanyň golaýyndaky “Monjykdepe” diýilen ýerde türkmenleriň serdary Nurberdi hanyň ýolbaşçylygyndaky birleşen türkmen güýçleriniň tarapyndan ýeňilýärler. Ondan soň Mary uruşy. Şeýle hem Apbas mürzäniň ýesir düşen türkmenleri Maşadyň sowuk gyşynda gynaşy we ş.m. köp sütemlere çydam etmejek türkmen Eýran patyşalygynyn emir-emeralarynyň çapawulçylykly hereketlerine garşy gaýtawul bermek üçin olaryň golastyndaky welaýatlaryna çozupdyrlar. ....
Türkmenler Eýran tarapdan görkezilýän ýurt tozdyryjy we halk eziji hereketleriň garşysyna gozgalaň turuzypdyrlar. Ikinji bir tarapdan türkmenleriň däbi boýunça degmedige degmändirler, ýöne degene-de welin, ar-namys almak üçin harby herekete baş goşup, ýola düşüpdirler.
Türkmenleriň gylyç-ýaragyna söýenip patyşalyga ýeten Gajarlar, birinji nobatda hut türkmenleriň özüne ýagy bolupdyrlar. Mämmet şa Gajaryň döwründe Hazar deňziniň gündogar kenar ýakasyndaky ýaşaýan Gürgenli ýomut türkmenler olaryň sütemleriniň garşysyna gozgalaňlaryny barha güýçlendiripdirler. Ölar haçanda Eýranyň harby güýji bilen ýüzme-ýüz durup basylan mahalynda, ýelkenli kaýyklary bilen Hazar deňze gaçyp atyp, kenar ýakadan daşlaşypdyrlar. Şeýle bolan ýagdaýda Eýran döwleti olary deňizde yzarlamaga hukugy ýokdy. Sebäbi Eýran-Rus arasyndaky bolan “Türkmençaý” şertnamasynda çykarylan karara laýyklykda, Eýran döwletini Hazar deňzinden peýdalanmak we onda harby güýjüni döretmek hukugynyndan mahrum edilipdir. Şonuň üçin Mämmet şa Gajaryň buýrugy boýunça Ärdeşir mürze, Kyýat hanyň baş tutanlygyndaky türkmenleri basyp ýatyrmak we olary kowga basmak üçin Orsýet döwletinden 15 günlik möhleti bilen iki sany harby gämi Eýran döwletiniň erkinde goýulmagyny haýyş edýär. Ruslar bu islegi kanagatlandyrmak üçin iki sany harby gämini Esenguly aýlagyna ýola salýarlar. Ýöne bu gämileriň gelmezinden öň Ärdeşir mürze türkmenlere agyr şikes berip ýeňýär. Ruslar bolsa, türkmenler bilen söweşe girmäni eýsem, ýuwaşlyk bilen gatnaşyk açyp başlaýarlar. Rus döwleti 1840-njy ýyla çenli gämilerini şol ýerde saklaýarlar. Türkmenler bolsa, şol ýylyň dowamynda ýene-de, gozgalaň turuzyp başlaýarlar. Orsýediň harby gämilei bolsa, türkmenleriň gozgalaňyny basyp ýatyrmak üçin Aşyrada girip bu ülkede mekan tutup, öz ekspansiýa gurbyny güýçlendirýärler.

• Adanyň ortasyndan gidýän ýol

Eýran döwleti oňa garşylyk görkezsede, Ruslaryň bu ýerde bolmagyny türkmenleriň garşysyna özlerine bähbitli hasap edipdirler. Elbetde, türkmenler hiç haçan daşky güýje boýun egmesizlik häsiýeti hem-de, ol “Ada” eýelik edeni üçin Ruslaryň bu Adada-da, özlerine harby ekspansiýa döretmegini halamadylar. Şonuň üçin ýomutlaryň Hydyr han we Kyýat han ýaly baş tutanlary olar bilen söweşe girişip başlaýarlar. Ol döwürde türkmenler syýasy babatdan diplomatsýasy pes derejede bolupdyr. Uly döwletlerden gelen syýasy ilçiler we içalylar türkmenleriň durmuş ýagdaýlaryny, jemgyýetçilik düzümlerini we ahlak-häsiýetlerini öwrenip öz döwletlerine syýasy maglumatlar geçirip durupdyrlar. Şonuň üçin sada we garamaaýak türkmenler beýleki döwletleriň syýasy aldawlaryna ynanypdyrlar. Mysal üçin, Ruslaryň Aşyradada bolan mahallary Mazenderan welaýatynyň häkimi türkmenleri olaryň garşysyna öjükdirýär. Ruslar Eýran döwletine garşy arz edýär. Eýran bu meselede rolunyň bardygyny inkär edýär.

Ruslaryň Aşyrada adasynda salan galasynyň diwarlary

Ruslar Aşyradany alanlaryndan soň Hazar deňziniň ýakasyndaky uly-kiçi derýadyr-aryklary hem eýeläp başlaýarlar. Türkmenler bolsa, iki döwletiň syýasy oýunjaklaryna öwrülýärler. Ruslar bu adada 1921-nji ýylyň 26-njy Fewralyndaky baglanyşylan şertnamasyna çenli galdylar. Soň bolsa, bu adany Eýran döwletine tabşyryp çykdylar.
Ruslar bir tarapdan kenar ýakadaky ýomut türkmenleri Mazenderan häkiminiň garşysyna küşgüren bolsa, beýleki bir tarapdan 1317-nji k.(1900-nji milady ýylda) ruslaryň yzarlaýan maksatlaryny bilmek üçin Nasretdin şanyň buýrugy boýunça Mazenderanyň häkimi bolan Seýfulmälek diýlen kişini türkmenleriň arasyna içaly edip ýollamagy makullaýarlar. Şonuň bilen birlikde Astrabatdaky goşun güýjüni güýçlendirmäge hem buýruk ýollaýar. Ikinji bir tarapdan Eýran bilen Rus döwleti Türkmenleri ykdysady we maddy taýdan gysyp başlaýarlar.

Netijede bolsa, türkmenler wagtma-wagt gozgalaň turuzup Eýrana hüjüm edýärler. Iki döwlet bu türkmenleri öz eksplatatsiýon gözlegçiligine almak üçin özara maslahat geçirýärler. Şeýle syýasatlaryň dowamynda 1901-nji ýylda iki tarapdan ýagny Eýran we Orsýet taraplaryndan wekilçilik toparlary bellenip, olar bilen birlikde bir näçe goragçy ofitserler we serbazlary Türkmensähranyň Kümmetkowus şäherinde komissiýa düzümini döredilýär. Bu komissiýada Eýran tarapdan mähändes Ali Aşref han, Orsýet tarapdan Samiranskýi baş tutanlyk edipdirler. Bu komissiýa “Kümmetkowus Komissiýasy” diýilip atlandyrylypdyr. Komissiýa öz işiniň dowamynda türkmenleri iki tarapdan agyr gözlegçilige alyp başlaýarlar.

1858-nji (käbir çeşmelerde 1861-nji ý.) ýylda Türkmenler Horasanda gozgalaň turuzyp başlaýarlar. Horasanyň häkimleri bolan Heşmet-et Döwle hem-de Kuwam-et Döwle olary basyp ýatyrmak üçin buýruk alýarlar. Ýöne bu iki häkimiň arasyna agzyalalyk düşüp, türkmenler bulary Marynyň ýakynyndaky bolup geçen söweşde ýeňip, olaryň köp sanly goşun-serbazlaryny ýesir alyp, Eýranyň ady belliklenen belli “Sary topy” hem tophanasy bilen ýeňiji türkmenleriňeline düşýär. Bu masgaraçylykly ýeňilmeden soň otly köýnek geýinen Nasretdin şa ýeňilendigine garamazdan türkmenleri tabynlyga boýun egdirmek üçin ýene-de, başgaça syýasaty yzarlap başlady.

Mürze Muhammet han Sipehsalardan soň mürze Hüseýin han Sipehsalar, Nasretdin şanyň wezirligine saýlanýar. Ol türkmenleri Eýran döwletine syýasy tabynlyga geçirmek üçin, olary özlerine boýun egdirmegi isleýär. Şonuň üçin hajymürze Reza han Müäzzäm ol-Mälek diýlen şahsyýeti ýuwaşlyk bilen Mary welaýatyna ýollaýar. Ol şeýle syýasaty hem alyp barmagy başarypdyr. Şondan soň Maryda bir häkim saýlaýarlar. Şol aragatnaşykda 20 sany türkmen ýaşulylary şertnama baglanyşmaga Tährana barýarlar. Emma Ruslar bu syýasatdan habarly bolup, şertnamaly baglanyşyljak gatnaşyga bökdenç döretýärler. Netijede bolsa, Eýran döwletiniň syýasy taýdan pese düşmegine sebäp bolýarlar. Nasretdin şanyň şeýle syýasatlary alyp barmagy bolsa, esasan türkmenleri özlerine tabyn etmek hem Iňlisleriň we Ýewropa döwletleriniň eksplatatsion bähbitlerini goramakdan ybarat bolýar. Eýran bilen türkmenleriň şeýle dartgynly döwürlerine gabatlaşyp patyşa Rusiýasy 1864-1865-nji ýyllarda Samireçýan, Çimkent, Daşkent, Syrderýa boýuny; 1868-nji ýyla çenli Samargant, Buhara; 1873-nji ýylda Hywana ýaly welaýatlary basyp alýar. Şol döwürlerde-de Hazar deňziniň gündogar kenaryny eýelemegiň ugrunda iş geçirilýär. 1865-nji ýylda patyşa Ministrleriniň ýörite organy Krasnowodskini (Ilkinji ady “Gyzylsuw” soň “Şagadam”, Sowet döwründe “Krasnovodski” häzirki döwürde “Türkmenbaşy”) eýelemegiň möhletini belleýär. Emma Eýrany we onuň arkasynda duran Iňlisleri howsala salmazlyk üçin howlukmany, seresaplylyk bilen hereket etmegi karar edýärler. Sebäbi Eýrandaky baş ilçi Aniçkow bilen Daşary Işler Ministri Gorçakow dagylara türkmen meselesinde Rusiýa bilen Eýranyň bähbitleriniň biri-birine gapma-garşy gelýändigini duýdurýardy. 1837-nji ýyldaky dilden edilen ylalaşygyna garamazdan, Eýran Kaspy deňziniň bütin gündogar kenarlaryny öz territoriýasy, türkmenler bolsa, hemmesi öz raýaty diýip hasap edýärdi. Şonuň üçin hem Aniçkow ilki bada oňat taýynlyk jemläp, şol ýerlerde ýaşaýan türkmenleri ruslaryň gelmegine taýýarlap, Gyzlsuw aýlagyny dawasyz-galmagalsyz eýeläp, Eýrany gapyl galdyrmagy, ýagny amala aşyrylan işiň garşysynda goýmagy maslahat berýärdi. Hut şeýle-de boldy. Türkmenleriň arasynda Rusiýa Krasnowodskide söwda bähbidini goraýardy. Olar diňe kerwensaraýlar gurup, goşun düşürmekçi däl, diýen habarlary ýaýradýardylar. Hakykatda bolsa, 1869-njy ýylyň 5-10-njy noýabrynda polkownik N. G. Stoletowyň baştutanlygynda gadymy Şagadam guýusynyň ýanynda harby desant düşürip, Krasnowodsk galasynyň düýbi tutulýar. Şeýlelik bilken bu wakalaryň dowamynda Hazar deňziniň günorta-gündogar çünkündäki Garasuw derýasyna çenli Orsýet döwletiniň täsir sferasynyň giňişligine öwrülýär.

Şeýlelik bilen Garasuw derýasy hem Horasanyň demirgazyk ülkeleri Orsýet döwletiniň täsir sferasyna öwrülip, şondan beýläk Eýran döwleti ol ýerleri öz täsirinden daşlaşdyrýar. Ikinji bir tarapdan Ruslar bolsa, öz ekspansiýa güýjüni durnuklaşdyrmak üçin harby enjamlaryny merkezleşdirip, demirýol tehnikasyny çekip başlaýarlar.

Rusiýa patyşalaryna Hazar deňziniň gündogarynda geljekdäki öňde goýan maksatnamalaryny yzarlamaga mümkinçilik döreýär. Kaufmananyň 1873-nji ýylyň iýunynda Hywany almagy bilen bir tarapdan, 1878-nji ýylyň aýaklarynda ermeni maýor Lazarowyň Ýomut türkmenleri bilen söweşmegi, ikinji bir tarapdan general Skoplýowyň ýoluny türkmenler bilen ykbal çözüji söweşi ýerine ýetirmäge taýyn edýärler. Ol general köp sanly harby güýjüni demir ýol üsti bilen otla ýükläp janpida bolup duran Gökdepeli türkmenleriň üstüne çozýar. Ol ýerde janyny aýamany söweşen türkmenler ýatlardan çykmajak tragediýalar bilen basylyp alynýar.

Bu wakalardan soň, türkmenleriň bu gadymy potansýal ülkesi Orsýediň territorýasy hökmünde “Oblast Zakaspiskiý Morýa” ýagny “Hazaryň Gündogar Welaýaty” diýen ady bilen beýleki welaýatlara goşulşyp gidýär. Şeýlelik bilen Eýran-Rus döwletleri araçäk bellemek meselesine içgin girişilýär. Şol ýylyň dowamynda alynyp barylan gepleşikler netijesinde, 1881-nji ýylyň 9-10-njy Dekabrynda Eýran bilen araçäk çekmek barada ilkinji konwentsiýa gol çekildi. “Ahal şertnamasyny 1881-nji ýylyň 21-nji Dekabrynda Eýranyň Daşary Işler Weziri Säiýd han Mö’temen el-Mülk bilen Orsýediň esasy ilçisi we Doly Ygtyýarly Ministri Iwan Zinowýow gol çekişip meseläniň ownuk taraplaryny bellik edip geçýärler.”.

1300-nji h.k., 1881-nji m. ýylda mürze Nasrulla han Müşir et-Döwle Orsýediň Doly Ygtyýarly Ministri Sarjdafer bilen duşuşygynyň netijesini Nasretdin şa şeýle ýazýar:

“Elgaraz eger bu etraplar Orsýede tabyn edilse, bu ýerde Aşgabat ýaly ygtybarly şäherler binýat ediler. Bu günler häkimleriň tarapyndan rowa kylynýan sütemlere ol ýurdyň ýerli ýaşaýjylary döz gelip bilmän şäherlere gaçyp atarlar. ýyl-ýyldan ýaşaýjylar azalyp häkimleriň salgyt üçin edýän sütemleri artyp başlar. Şeýle ýagdaýda demirgazyk Horasan ýurdynyň durnukly kuwaty pese düşüp galar.”.

Ol Orsýediň doly ygtyýarly Ministri bilen duşuşygyndaky bolan ikinji bir habaryny Nasretdin şaha ýazan hatynda şeýle belleýär :

“Orsýediň welaýatlaryndaky we Genje şäherindäki Eýranly graždanlaryň synp gatnaşyklary hakyndaky mesele-de Orsýediň döwlet işgärleri olary gaçgak hökmünde tutup saklaýarlar. Olardan üç günlik möhletiň içinde ýa Eýrana ýa-da Orsýediň graždanlyk tabynlygyna geçmegi talap edýärler. Elbetde hat arkaly Mo,iýn el-wezera Orsýediň doly ygtyýarly wezirine derkär gürrüňleri aýdyp telegramma etmegi sorady hem-de bu söwdadan saklanmaklaryny talap etdiler.”.

Görnüşi ýaly Eýran bilen Orsýediň hem öz aralarynda serhet hakdaky dartgynly ýagdaýlar az bolmandyr. Şonuň üçin Nasretdin şa srhet boýundaky şäherleri berkitme pikiriň esasynda daşary işler wezirini ýagny mürze Säiýd han Mö,temen el-Mülki serhet nokatlary barada şertnama taýynlap gol çekmegi talap edýär. Ýöne welin bu ugurda esasy iş geçirip bilmeýärler. Iň soňunda bolsa, Iňlisler Muhemmet Hüseýn mähändes diýlen şahsa serhetleri geçirmäge iş belleýärler.

1299-njy k.ý., 1892-nji m. ýyldaky şertnamanyň ikinji baby boýunça 1303 k.ý., 1896-njy m. ýylda sahyp ygtyýarly Süleýman han Eýran tarapdan we polkownik Nikolaý Kormin Karawaýew Orsýet tarapdan serhediň çyzgysy barada bir protokol düzüp şonda serhet çyzgyny Babadurmaz galasynyň harabaçylygyndan başlap, Hazar deňziniň Gündogar-Günortasyndaky Esenguly etrabynyň öňündäki Esenguly aýlagy bellik edilýär. Ikinji protokol bolsa, Esenguly etrabyna degişli Çekişler obasynda serhet çyzgyny Etrek derýasynyň aşaky agyzyndan Esenguly aýlagyna çenli, Eýranyň baş komissiýasy injiner maýor mürze Ali Aşräf han bilen Orsýediň baş komissiýasy baglanyşyp şol territoriýadan karta çyzgysyny taýyn edýärler.

Ýokardaky agzalyp geçilen bellikleriň kämil görnüşi “Araçägiň aňyrsyndaky arkadaşlar ” atly eserde serhediň nokatlaryny doly suratda Babadurmaz galasynyň harabaçylygyndan tä Esenguly aýlagyna çenli nokatma-nokat belläp geçilýär.

“Öňde belläp geçilen konwentsiýa jemi dokuz maddadan ybarat bolup, onda araçäk belliklerini oturtmak, dürli ýerlerde araçägi takyk çekmek üçin iki tarapdan wekil bellemek, araçäkden aňyrdan gelýän derýalaryň suwlaryny paýlaşmak, araçäkden berkitmeleri aýyrmak, obalary göçürmek, söwda üçin araba ýollary gurmak, iki tarapa ýarag, ok-däri geçirmegi gadagan etmek, iki tarapdan dawa turanda araçy bellemek we ş. m. Şertleri öz içine alýar.”.

Ýokardaky şertnamalar hem protokollaryň yzarlaýyş dowamynda Pöwrize (Firuze) we Horasan hakdaky şertnama hem baglanşylypdyr. Eýran bilen Orsýet döwletleri 1893-nji ýylyň 27-nji Maý aýynda Tähranda Eýranyň Sadr-Agzamy mürze Äli Äsgär(Aly Asgar) han Emin ol-Soltan (Eýran patyşasynyň emiri ýa-da ynanýan şahsy dimek.) hem Orsýediň doly ygtyýarly weziri Butuzow dagylar aralarynda gol çekişýärler.

Iňlis, Eýran hem Orsýediň Orta Azýa ýurtlaryna üns bermekliginde üç maksat gözöňüne tutulypdyr :

a). Yktysady we söwda maksatlary ,

b). Syýasy bähbitler ,

j). Ekspluatatsiýa hem ekspluatatsion bäsleşikleri alyp çykmak,

Yktysady babatdan Orsýede günorta we günorta-günbatar hem Hindistan regionlarynyň söwda bazarlaryna el gatmak üçin Hazar deňziniň gündogarynda demirýol enjamlaryny döretmek örän zerur bolup durýardy. Şol maksadyň dowamynda ýagny Owganystana hem Hindistana ýetmek üçin Türkmenistan esasy ýol hökmünde rol oýnaýardy.

Syýasy taýdan Iňlisler bilen bäsleşik hem olaryň güýjüni Hindistanda pese düşürip regiony öz kalonial tabynlygyna öwürmek maksady yzarlapdyr. Orsýet Türkmenistanyň üsti bilen gerekli harby güýjüni ýeňillik bilen Hindistanyň derwezesine çenli eltmegi başarýardy. Umuman bu iki maksadyň esasy ýerligi ekspluatatsion bäsleşiklerden ugur alypdyr.

1907-nji ýyldaky baglanyşylan şertnamadan soň Eýran üç bölege bölünýär :

a). Eýranyň Demigazyk bölegi Orsýediň täsir sferasynda durdy.

b). Bitarap Merkezi ülkeleri .

j). Eýranuň Günorta bölegi Iňlisleriň täsir sferasynda galdy.

Bu ülkeleriň ýaşaýjylary ruslaryň ekspluatatsion häsiýetli hereketlriniň ýeňil düşmejekdigini kem-kemden aňyp başladylar. Şonuň üçin Merkezi Aziýadaky ýerli ilat rus patyşalarynyň bu regionda üstlerinden agalyk sürmeginiň garşysyna üm-süm oturmadylar. Olar dürli alamatlar bilen öz garşylyklaryny görkezipdirler. Bu hereketlere çäre görmek üçin Rusiýa patyşasy Orsýet graždanlaryndan köp sanly bilimli adamlary Merkezi Aziýa emigratsiýa etdirmek bilen bu ülkäniň hökümetini tabşyryp ýerli ýaşaýjylary agyr gözzegçilige alyp başladylar.

1906-1910-njy ýyllara çenli Orta Aziýa göçüp gelen bu ýerli däl toparlaryň sany 2,5 miliona baryp ýetýär. Emma bu emigrantlaryň Merkezi Aziýanyň ýerli halklarynyň ýurtlaryny kasp etmek ýagdaýy ilatyň arasynda jemgyýetçilik näsazlyklaryny güýçlendirmäge sebäp bolýar. Mysal üçin “1916-njy ýyldaky gozgalaňy döwründe general Madritowyň jeza beriji goşunlary Etrekden aňry geçip, ýomutlary pulemýot okuna tutup gyrgynçylyga salmagy, köp sanly adamlary, aýal-oglan-uşaklary gyrdyryp ýüzläp- müňläp mal-garalaryny, ýer mülklerini talap, edenlerini edip ýörmegi hem ýokardaky aýdylan faktlara şaýatlyk edýär.

Olar hatda 1917-nji ýylyň 31-nji Ýanwarynda, ýagny tesarizmiň has gowşan pursatlarynda jeza beriji goşuny bilenTürkmrnsähranyňň Ýagly-Olum etrabynyň golaýynda 700-e çenli ilaty gyrgynçylyga salýar. Şonuň öň syrasynda Zakaspy Oblastynyň naçalnigi general Kalmakow rus goşunlarynyň 1916-njy ýylda Türkmensährany eýeländigini belläp, türkmenleriň ýaşaýan Etrek, Gürgen we Garasuw derýalarynyň ugrundaky ülkeleriniň doly anneksirlemegi we araçägi Horasan daglarynyň gerişinden geçer ýaly edip günorta süýşmegi teklip edýär. Ol şeýle diýär : “Eger-de ýomutlar bilen gökleňler Rusiýa raýatlygyny ykrar etmejek bolsalar, onda ýok bolup göçüp gitsinler, biziň özümiz köpeleris, olaryň subtropik hoş howaly gözel ýurdyna ruslary göçürip getireris. Gürgen barada meseläni gutarnykly Rusiýanyň peýdasyna çözmeli we bu baradaky köne düşünjeleri aradan aýrylmalydyr.”- diýip belleýär.

1916-njy ýylda Merkezi Aziýada ýer-ýurtlary eýeleriniň elinden çykarmak, algyt-salgytlar ýygnamak, uruş üçin harby saldatlary toplamak ýaly sebäpler boýunça ilatyň arasynda närazyçylyk döräp Rus patyşasynyň garşysyna göreş başlanýar. Birinji gezek 1916-njy ýýlda Hojant şaherinde aýaga galýarlar. Gyrgyzystanda Pežwask we Tokmak şäherlerini, Ruslara garşy göreşjeňler gurşaýarlar. Ýöne bu göreş Türkmenistanda uzak mütdete çenli dowam edip, gaýdýar.

1917-nji ýylyň Fewral ynkylabynda patyşa režimini ýykýarlar. W.I. Leniniň buýrugy boýunça Orsýetde wagytlaýynça daýhanlar we işçiler hökumeti dikeldilýär. Şol ýylyň Maý aýynda Lenin Orsýediň musulmanlaryna “Orsýet Musulmanlarynyň Konfrensiýasyny” geçirmäge rugsat edýär. Bu konfrensiýanyň esasy temasy ýerli musulman halklaryň arasynda ylaýtada Merkezi Aziýa “Doly Ygtyýarly Yslam Fedral ” döwletlerini dikeltmek barada bolupdyr.

1917-nji ýylyň maý aýyndaky geçirilen “Yslam kongresinde” W. Lenin Türküstanda “Doly Ygtyýarly Fedratiw Respublykasyny” dikeltmek baradaky maslahatda ony hemaýat edip gollandygyny yglan edýär.

Wagtlaýyn döredilen döwlet komiteti bozulyp, Sowet hökumeti dikilenden soň Kokant şäherinde musulmanlarň dördünji Yslam Kongresi gurulýar. Bu geçirilen kongresde Buhara emirligi bilen Hywa hanlygyndan başga “ Doly Ygtyýarly Türküstan Respublykasyny” yglan edilýär. Soňlarda bolsa, ýagny 1918-nji ýylyň Maý aýyndaky Sowetleriň regiondaky bäşinji kongresinde “Türküstanyň Sowet Fedral Respublykasy” yglan bolýar. Şeýlelik bilen Türküstan Respublykasy, Rusiýa Fedratsiýa Sowetiniň bir bölegi bolýar. Şol ýylyň Iýun aýynda Türkmenistanyň paýtagty Aşgabatda sowetisimiň garşysyna galma-gal döreýär. Kommunistleriň garşysyna turan rus ofisserleriň ýerli ilata goldaw bermegi bilen şäheri öz golastyna alýarlar. Britaniýa döwletiniň hemaýat edip arka durmagy bilen bolşwikleriň garşysyna döwlet ulgamlaryny gurnap başlaýarlar.

1919-njy ýylyň Iýul aýynda Türkmenistanda kommunistleriň garşysyna galma-gal turuzan güýçler daşary ýurtlara gaçyp atmaga mejbur bolýarlar. Ýene-de Türkmenistan Sowet Döwletiniň ulgamyna girizilip gidýär.

1924-nji ýylda bolsa, Sowet Döwleti Orta Aziýadaky milletleri Sowet Döwletiniň ulgamyndaky tabyn respublykalara bölüp aýratynlaşdyryp dikeltýarlar. ... Dowamy ...

===============
* Etrek-Gürgen türkmenleriniň araçäginde ýuze çykan meseleler atly mowzugy boýunça ulanylan edebiýatlar:

1. Mämmäd Mohber,”März’haý-e Iran”, esnad-e vezarät-e omur-e hareje, Tehran – 1324 h.ş., säf. 8 ta 11 .
2.Golbän Mähämmäd, “Nämaýi äz Särähs där dowre-ýe Gajariýe”, mäjälle-ýe bärräsiha-ýe tarihi, sal-e häştom, şomare-ýe 5, Tehran-1352 h.ş., säf. 137
3. Şol ýerde
4. Aýdogdyew M.,”Araçägiň aňyrsyndaky arkadaşlar”, “Magaryf ”, Aşgabat – 1992 ý.
5.Şirazi Häbibulla Äbulhäsän, “Milliýätha-ýe Asiýa-ýe miýane”, däftär-e motale,at-e siýasi vä beýnolmäläli,çap-e ävväl, Tehran – 1370 h.ş., säf. 125 .
6. Annanepesow M., golýazma makalalary, Aşgabat- 1987 ý.
7. Kawusy-ýe Äragy Mähämmädhäsän, “Moraselat där bab-e Asiýa-ýe Märkäzi”, /mokatebat-e säfir-e Ingelis där Sankt-Petrborg ba Ländän vä mä,muran-e Ingelis där Iran, där mured-e särhäddat-e Äfganestan, Rusiýe vä Iran be sal-e 1884 m./, Märkäz motale,at-e Asiýa-ýe Märkäzi vä Gäfgaz, Mo,ässese-ýe çap vä enteşarat-e Väzarät-e omur-e hareje-ýe Iran-çap-e ävväl , 1373 h.ş.
8. Äsgäri-ýe Hangah D.A., Kemali D.M., “Iraniýan-e torkmän”, näşr-e “Esatir”, Tehran – 1374 h.ş. , säf. 53. ...

j). Eýranda Atçylyk

2010-01-27T20:33:00.001-08:00

Eýran Yslam Respublikasynyň “Touse’e-ýe saderat” atly halkara žurnalynyň öz birinji sanynda, “Eýran atlary 100 ýyldan soň dünýä eksport eilýär:” diýlen mowzuk berilipdir.Şonda şeýle setirlere gabat gelýäris. Eýranyň Türkmen we Hazar atlarynyň iň soňky gezek daşary ýurtlara eksport bolanyndan eýýäm 100 ýyl geçipdir. Indi bolsa, atçylaryň kooperatiw firmasynyň tagallasy we “Jahad-e Keşawärzi (ekerançylyk hojalygy)” ministrligi hem “At çapyşyk ýarym federasiýasy” we “Çowgan oýunlary” sportynyň kömegi bilen Eýranyň soý atlary dünýäniň dürli künjeklerine eksport boljakdyr." - Diýip, nygtaýarlar. »»

Iň soňky gezek Gajar türkmenleriniň hanedanlygy mahaly Nasretdin şahyň döwründe, daşary ýurtlylar Eýranyň Türkmen atlaryna gyzyklanyp, atlary gämi bilen öz ýurtlaryna alyp gidipdirler. Eýranyň “äsbdaran kooperatiw firmasy” hem “Türkmen Atlaryny Nesilleşdiriş we Geňeş Firmasynyň” ýerine ýetiriji müdiri Abdyljelil Kyýadynyň aýtmagyna görä:

Türkmen Atlaryny Nesilleşdiriş we Geňeş Firmasynyň müdüri Dr. Gyýady(Jergelan)

“ Eýran atlaryny (türkmen atlary) täzeden eksport edilip başlansa, onda bu sungaty ösdürmegiň we atçylyk önüminiň giňeldiş şertleriniň taryhda ýene bir gezek ör-boýuna galjakdygy ikiuçsyzdyr.” Ol geçen ýyllarda bu sungatyň daşary ýurtlara eksport edilmediginiň sebäbini ýurtda gurakçylygyň bolandygy üçin -diýip nygtaýar.

Geçen ýyllarda önümiň gymmatlygy we içeri bazaryň ýoklygy sebäpli Eýranda at saklamak meselesi kynçylyk bilen gabatlaşdy. Bu sungata höwesi bolan seýisler we atçylar diňe öz göwünleri we ata bolan söýgisi üçin bu iş bilen meşgullanýardylar. Eger atçylyk sungatynda şeýle kynçylyklar dowam etse Eýranyň türkmen soý atlary genetiki boýunça ýitip ýurduň gadymy we uly baýlygyny elden gidirip, işsizlik dörär! – diýip belleýärler.

A. Kyýady öz sözüniň dowamynda şeýle belleýär: “Atlary eksport etmeklik, Eýran atlarynyň ýitip barýan nesilleriniň täzeden janlanmagyna sebäp bolar. Iki ýyl bäri Kanada Federassiýasynyň “Milli atçylar komandasynyň” aktuwal bir topary “Hazar” we “Türkmen” atlary satyn almaga çynlakaý alada edip başladylar.
Ol üstümizdäki ýylyň dowamynda eksport ediljek atlary satmakdan maksat, ýurda walýuta siňdirmek niýeti bilen däl-de, eýsem atlaryň Eýrandaky pes bahasyny deňeşdirenimizde, atlaryň halkara bahasyndan has arzan oruny özüne eýeleýär. Şonuň üçin halkara bahasyny ýokarylandyrmakda öz täsirini galdyrmakdadyr. ...
Kyýady şeýle diýýär: “Üstümizdäki ýylda atlary eksport etmekden maksadymyz; Türkmen atlarynyň nesllerini dünýä bazarlaryna çykarmak we tanatmak hem halkara dünýä bazarlarynyň derwezesini-de, Eýran atlarynyň öňüne açmakdyr.”.

“Äsbdarlar kooperatiwi” firmasynyň ýerine ýetiriji müdiri Kanada Federassiýasyna eksport etmek üçin göz öňüne tutulan atlary bir aýlap Eýranda we 2 aýlap Kanada-da karantyn gözleginde saklanjagyny belläp şeýle diýýär: “Häzirki wagt 22 sany Türkmen atlary, 18 sany Hazar atlary we 17 sany hem beýleki sürülerden we dürli adamlardan kanadaly toparyň tarapyndan saýlanyp, göz öňüne tutuldy. Şonda Türkmen atlarynyň öňünde goýulan bahasy 50 müň dollar görkezildi.”.

Ýurtda esasanam Bežnurdyň Raz we Jergelan oazislerinde atlary ösdürip ýetişdirmekde Hojalyk Ministrliginiň, maldarçylyk işleriniň orunbasarlygy hem ýurduň çowgan we atçapyşyk Federasiýasynyň tehniki orunbasarlyklarynyň görkezýän kärdeşlikleri babatda jenap Kyýady agzap geçip şeýle diýdi: Eýran we Türkmenistanyň serhetlerinde ýerleşen bu oazisde köpçülikde türkmen soý atlary terbiýeläp kemala ýetirmekde çäksiz umyt we gyzyklanmalar döretdi. [1]
Eýranda at we atçylyk işlerine esasanam Türkmensährada has ähmiýetli garaýarlar. Şonuň üçin Kümmetkowus, Bendertürkmen hem Akgala ýaly şäheristanlarda ýörite atçapgy meýdanlary döredilipdir. Şolaryň arasynda Kümmetkowus şäheriniň atçapgy ýaryş meýdanynyň kolleksiýasy ýaňy ýakyn ýyllarda ähliýurt boýunça Orta Aziýada iň bir uly we owadan sport kolleksiýasy adyny özüne eýeripdi. Ýöne şu günki gün ulylykdan diňe ady galypdyr. Türkmenistan öz Garaşsyzlygyny alnadan bäri gadymdan gelýän türkmen däp-dessurlaryna üns berilip başlandy. Şolaryň arasynda atçylyk meselesine hem örän gyzykly üns berilip ony ösdürmegiň ugrunda toý baýramçylyklarda dürli ýaryşlar goýulyp hemem ony ylmy taýdan ýaýbaňlandyrmagyň ugrunda dürli konferensiýalar we seminarlar ýola goýuldy.
Hatda käbir ýaş alymlar mysal üçin Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň ýanyndaky Taryh Institutynyň alymy Öwez Gündogdyýew ýaly alymylar, türkmenleriň taryhynda atçylyk meselesi barada ylmy işler hem ýazyp goradylar.

Garaşsyz Türkmenistanda bu meseläniň ähmiýeti ýokarlanany üçin Türkmensährada-da öz täsirini ýetirip, bu işe gyzyklanylyp başlandy. Kümmetkowus şäheriniň ippodrom ( at çapgy ) meýdany halkyň we gazýet işgärleriniň ünsüni özüne çekip ol hakda makala hem ýazypdyrlar. Bu at çapgy meýdany hakda Gülüstan gazýeti oňa ýetişiklik edilmäni, gözden düşürileni üçin tankydy göz bilen “Ýurduň iň uly atçapgy kolleksiýasy täzeden gurulmaga mätäçdir” diýlen bir makala çap edipdir. [2]
Eýranyň ykbalyndan öň gurulan bu kolleksiýany gözden düşürilip seredilmändir. Onda, üýtgedilip gurulmandygy sebäpli harabaçylygyň nyşanyny hem ýumrulan taraplaryny edil giren badyňa onuň asfalt köçelerinden görse bolýar.Onuň köçesi iň uly we owadan atçapgy meýdanynyň kolleksiýasynyňky diýeniňden, akgyn-çukgynly bir köçelere meňzäp dur diýeniň jaýdar bolýar.Atlary saklanýan tomus ýataklaryna aýlanyp göreniňde atşynaslar, seýsler hem olaryň ýortowullarynyň atlara ýetişiklik edip duranyny görýärsiň. Şeýle hem çapyksuwar at oglanlaryň ýatyp-turýan hem naharlanýan mekany şol ýataklardadygyny aňyp galýarsyň. Atlary saklamak üçin niýetlenen bu ýataklar, atçapgy sportynyň esasy sermaýadarlarydygyny ýatdan çykarmalydäldir.
Atlaryň bu ýataklarynda ýaşaýan adamlaryň aýtmagyna görä, bu mekanda arassaçylyk diýlen zadyň namy nyşany ýok, esasanam ýaz aýlarynyň çapgylarynyň başlan wagty howa yssylaşyp başlanýar. Şonda ol ýeriň hemişelik myhmany sypranyň üstündäki çörek suwlaryň daşynda aýlanyşyp, uçuşyp ýören siňekler bolup durýar. Bu at ýatakhanasynyň arka tarapyndaky ekerançylyk üçin niýetlenen açyk meýdanda görnüp duran jaýlar hem atlara berilýän bede samanlaryň ammarlarydyr.

Ippodrom aýlawynyň göze ilteşýän demir aýaklarynyň betundan gurulan oturgyçlarynyň oýulyp durmagy, muňa hiç hili seredilmäni harabaçylyga öwrülendiginden habar berýär.
Kümmetkowusyň ippodrom kolleksiýasy öňlerde ösen elektronik ulgamlary bilen ýagny photofinishing (soňky çyzga ýetip öňe çykýan atlary belleýän foto enjamy), ýapyk arbitally telewizorlar ýaly enjamlar bilen kämilleşipdir. Ýöne bu gün ol çärelerden hiç hili alamat galmandyr. Aýtmaklaryna görä, olary başga bir ýerlere äkidilipdir.
Atçapgy meýdanyny biri-birinden aýralaşdyran demir setka diwarlary ýere ýykylyp öz häsiýetini ýitirmegi hem bu kolleksiýa ýetişiklik edilmändiginiň alamatydyr. Bu setka diwarlarynyň aňry gözýetimleri bu kolleksiýanyň ekeran meýdanlaryny goramak üçin niýetlenen enjamlaryň hem ýykylyp ýatandyklary göze ilteşýär.

Kümmetkowus şäheriniň sport ippodrom kolleksiýasy diňe bir sport gurluşyklary däl-de, eýsem onda adamlar üçin ýatakhana hem iki sany ýaşaýyş plýažy dynç almak üçin niýetlenen gurluşyklary hem bar. Bu kolleksiýanyň ýerine ýetiriji müdiriniň aýtmagynagörä, bir miln. 500 müň riýal býudjet bilen şu ýylyň dowamynda bir sany ýaşaýyş plýažynyň ýetmezçiliklerini täzeden gurlyp, ony gerekli çäreler bilen enjamlaşdyrdylar. “Yslam Respublika” habar pressiniň habarçysy bu plýažy barlap görende, ony abraýly enjamlaşdyryp täzeden remont bolamdygyny nygtapdyr.

Ýaryş döwürlerde her hepde 5 müň sany atçapga muşdak tomaşaçylary özünde ýerleşdirýän bu kolleksiýa, iliňe bir kiçi öýi, ol hem ýaňy ýakynda dikilen namazhanadan ybarat bolýar. Açyk ýalazy çemenleriň üstünde namaz okap duran adamlary göreniňde ýa-da bu namazhanadan habarlary ýok ýa bolmasa-da, ol ýere namaz okamaga gyzyklanmaýarlar. Gum-syrkyn garyşyp duran açyk meýdandaky ýerde iýgi-içgi satyşyp oturan satyjylaryň özlerini alyp barşyny göreniňde, olaryň satyp duran harytlarynyň arassalygy hakda bir uly sorag ýüze çykýar.

Olary göreniňde tomaşaçylaryň talabyna laýyk her bir arassa restoran ýa-da namazhana salmaga gurplary çatmadymyka? Diýlen sorag ýüze çykýar. Bu kolleksiýanyň öňki arassaçylyk enjamlaryny gören her bir synçy adam ony soňky wagtlarda täzeden guruljak bolandygyna ünsi çekilýär. Eger şeýle bolan ýagdaynda bu serwisler talaba laýyk bolup durardy.

Bu kolleksiýada diňe bir sport gurluşyklary däl-de, onda ekerançylyk ýerleri hem bagçylyk meýdanlary-da bar. Onda gurap solup oturan bag-bakjalar oňa ýetişiklik edilmändigini aňladýar, her ýylda bugdaý ekişine göýberilýän 100 gektar ýere hem-de 27 gektar iň önümli ekerançylyk ýerde ýerleşen bagçylyk meýdany onuň esasy sermaýasy bolup durýar. Onuň müdiriniň aýtnagyna görä, “Geçmişde örän çuňňur gazylan skwažina guýy gurluşygy hem beýleki ekeran enjamlaryny ýöriteleşdirmekde hiç hili çäre görülmändir.”
Onuň jogapkär işgäri Abdylkerim Suwrynyň aýtmagyna görä, bu kolleksiýada ekerançylyk üçin niýetlenen üç sany guýysyndan iki sany doly bozulan, ol birisi işlesede suw çykaryş gurby iňňän pes derejede dur.
Bu işgär şeýle diýýär: “Onda ulanylýan 8 traktordan 4 traktor işlemäge gurby çatýar. Beýlekiler bolsa, bozulany üçin ulanylmaýar. Ol ýokardaky kemçilikleri nygatamk bilen, bu kolleksiýany täzeden doly gurmak üçin pesinden 2 milliard riýal pul çykdajysy gerekdigini belleýär.”.
Wezipesini ýylyň başlarynda boýun alan Kümmetkowusyň ippodrom kolleksiýasynyň müdiri şeýle diýýär: “Bu kolleksiýanyň kemçilikleri we bozulmaga tarap hereket etýän nuksanlyklaryny we işde ýüze çykýan bökdençleri hakda gerekli barlaglary geçirildi kem-kemden bu nuksanlaryň ýerini doldurmaga ädim ädilýär.”
Elbetde täzeçe gurmak prosesi arassaçylyk serwisleri we ýaşaýyş plýažlary başlansada munuň kemçilikleriniň köpdigi sebäpli döwletiň býudjet serişdelerinden puly köpräk göýberilmegi talap edýär. [3]

Eýranda atçylyk hünäri dile gelende Eýranyň Gajar hanedanlygynyň prinsessi Luiza Firouzy ýatlamasaň bolmaz. Sebäbi bu zenan öz döwründe “ Banuýe äsb-e iran (Eýranyň At Hatyny)” dilen ada eýe bolupdyr. Bu zanan hakda wikipediýanyň açyk inseklopediýasynda şeýle setirlere gabat gelýäris: “ – Amerikada dogulan Louise Firouz Eýranyň atşynasy hem atlaryň täze tohumlaşdyryş ylmynyň döredijisi hökmünde tanalýar. Şeýle hem ol Eýranyň Gajar soltanlyk maşgalasyndan we Eýranlylaryň prinsessi bolmaklygy bilen, ady “ Eýranyň At Zenany” lakamy bilen hem meşhurdy.".[1]
Luise Firouz türkmen Kaspien atly atlaryny(Hazar atlary) täzeden ösdürip ýetişdiriş, Eýranda atlary nesilleşdiriş ulgamlarynyň dübüni tutan şahsyýetleriň ýeke-täk biridir. Hazar atlary tohumy türkmen atlarynyň has ýitip barýan nesilleri bolupdyr. Firouz hanym ony täzeden instrumental döretmegi başarypdyr.
Ol özüniň ýarym asyr ömrüni Eýranyň demirgazyk böleginde geçirýar. Soňky wagtlarda Türkmensährada “Türkmen Atlary Nesilleşdiriş we Geňeş” firmasy bilen ýakyndan işleşip başlap, türkmen işöwürlere gerekli kömekleri berip durupdyr.

Aşakda Türkmen atlarynyň ýokary bilimli işöwüri Luise Firouz hakda berilen linklere hem ünsiňizi çekýärin:
1. Louise Firouz, Horse Breeder, Dies at 74
2. Louise Firouz Champion of the Caspian Horse, dead at 78
... Bu Gajar hanedanlygynyň at-esbaply zana maşgalasy hakynda iň soňky sapar metbugat sahypalarynda dünýäden gidendigi hem gysgaça durmuş terjimehaly hakynda maglumatlar beripdirler.: ... Dowamy .....

----------------> Çykgytlar we Edebýat:

* Bir näçe surat: